मला काय वाटते !

उड्डाण

2012-01-30T16:12:00.000+05:30

बघता बघताखंड्या छाप विमान कंपनी महाराजा छाप कंपनीच्या पंगतीला बसते आहे. तुम्ही पंपावर ६०० रुपयाची उधारी घेऊन दाखवा. यांनी ६०० कोटीची उधारी मिळवली. कोठले कार्ड वापरतात माहित आहे कां?

त्या कंपन्यांनाकसे वाचवायचे याचा विचार अमेरिकन पद्धतीने चालला आहे. अमेरिकन पद्धत अशी कि कंपनीजर व्यवस्थित चालली तर वरिष्ठ अधिकाऱ्यांनी नफ्यातील ८०% रक्कम स्वत:च्या खिशातघालायची. पण जर तोटा झाला तर सरकारपुढे झोळी पसरायची. मग सरकार करदात्यांचा पैसाउदारपणे या कंपन्यांना देणार.

अशाकंपन्यातील वरिष्ठ अधिकारी मोठे घबाड मिळेल या आशेने आलेले असतात. त्यांनास्वत:खेरीज दुसऱ्या कशाची चिंता असेल अशी शक्यता कमीच असणार. सुरुवात MBA पदवीपासून होते. (MBA-Management By Accident). मग कंपन्या बदलत मजल दरमजल करतहिंडत असताना नशिबाने कधी यश मिळते. मग त्याच्या जोरावर पुढची उडी.

GM कंपनीचे नांव जनरल मोटर्स ऐवजी गवर्मेंट मोटर्स पडलेच आहे. त्यांच्याशेजारची क्रायस्लर कंपनी जरा डोके वर काढत असली तरी त्यांचे इटालियन पालकगटांगळ्या खात आहेत हे किती दिवस लपवणार?

कोटा

2012-01-26T19:54:00.001+05:30

रतलामचे कामआटपून कोट्याला जायचे होते. या रस्त्यावर दुतर्फा अफ़ूची शेती लागते. गुजरात, मध्यप्रदेश, राजस्थानमधील रस्ते एवढे चांगले असतील असे मला वाटले नव्हते.

कमीकशाची असेल तर चांगल्या उपहारगृहांची व व्यवस्थित दिशा दाखवणाऱ्या पाट्यांची.ड्रायवरला रस्ता नीट माहित नव्हता. पण सहकाऱ्याकडे GPRSवाला मोबाईल होता. त्याची उपयुक्तता मी प्रथमच अनुभवली.

तसे ढाबे खूपआहेत पण जरा स्वच्छ प्रसाधनगृहे असलेले थांबे क्वचित दिसतात. जसे कोटा शहर जवळ आलेतसे औद्योगिक वसाहतींची रोषणाई दिसायला लागली.

कोटा शहर चारगोष्टींसाठी प्रसिध्द. कोटा साडी, कोटा फरशी, कोटा कचोरी आणि आधुनिक जमान्यातीलकोचिंग क्लासेस. रोज एक लाख कचोऱ्या फस्त होतात म्हणे. या कचोऱ्या खास तिखट चटणीबरोबर खायच्या.

कोट्याला मोठीऐतिहासिक पार्श्वभूमी आहे हे शहरात फ़िरताना जाणवते. चंबळ नदीच्या किनारी वसलेल्याया शहरात भुईकोट किल्ला आहे. त्या किल्ल्याच्या आत आणि बाहेर शहर वसलेले आहे.गल्लीबोळ अगदी काळबादेवी किंवा नाना पेठेत असतात तसेच. आणि तेथे साड्यांचा धंदाकरणारे पण अगदी तसेच. गोड बोलणारे मारवाडी आणि गुजराती व्यावसायिक बघता बघता चारसाड्या गळ्यात बांधतात.

राजस्थानमध्येदेखील चार भाषा आहेत हा शोध लागला. खास दाल-बाटी खायला मिळाली आणि जीव धन्य झाला.पण नंतर त्या बाट्या शेणात भाजल्या जातात हे ऐकून कसेसेच वाटले.

चालता बोलता

2012-01-25T21:26:00.002+05:30

तिहारहूनसुटका म्हणजे अगदी आग्र्याहून सुटका झाल्यासारखी गुपचुप झाली. ’महाराज’ पुण्यालापोहोचल्यावरच बातमी फुटली. मग पाठीराख्याच्या आनंदाला उधाण आले. मोठी आतषबाजीकेली.

ते काहीही असो. लोकांचे हात शिवशिवायला लागले आहेत. स्फूर्ती मिळते आहे मा.अण्णांकडून. त्यांनी स्पष्ट सांगितले आहे. जर भ्रष्टाचायांना कायदा वठणीवर आणू शकतनसेल तर एखादी थोबाडीत मारायला काही हरकत नाही.

आता उमेदवारांची पंचाईत होणारबहुधा. एकीकडे बूट फेकीचे प्रकार वाढतायत आणि दुसरीकडे गालावर ’हल्ला’बोलचीशक्यता.

तरी बहुतेकअसले कसलेले उमेदवार सुरक्षा कुमक घेऊनच फिरत असतात. पण जाणत्या राजाला प्रसाद मिळालाच की.

आता याभ्रष्टाचाराच्या चालत्या बोलत्या उदाहरणाला घेऊन कोण मतदारांच्या पुढे जाणार?

भक्त

2012-01-20T07:12:00.000+05:30

महिनाभर गायबझालो ना? भटकत होतो. काय लिहु आणि काय नको. भारतातील मुलुखगिरी बरेच शिकवून जाते.गेले महिनाभर थंडी तर मी म्हणते आहे. या वेळेला मध्य प्रदेश, राजस्थान, गुजरातलाभेट झाली. धूळ आणि धुके यांची जवळून ओळख झाली.

तो मुलुखच असा आहे कि अफूची पैदास जोरात चालते. नारळाच्या झाडाप्रमाणे अफूच्या झाडाचा प्रत्येक भाग उपयुक्त आहे. सर्व व्यवसाय सरकारी नियंत्रणाखाली त्यामुळे भ्रष्टाचार भरपूर. माणसे धनाने श्रीमंत पण मनाने नालायक. हंगामात करखान्यात काम करायला माणसे मिळत नाहीत. असो.

उत्कंठाशिगेला पोहोचते आणि निराशा होते. मग काहीतरी वेगळे करून बघायला पाहिजे. सचिनने आताफारच ताणले आहे. हे काही मध्य प्रदेशातल्या रतलाम मधील क्रिकेटभक्तांना बघवलेनाही. गुरुवार १२ जानेवारी रोजी सकाळी ९.३० वाजता कालिकामाता मंदिर परिसरातीलश्रीराम मंदिरात त्यांनी १०८ वेळा हनुमान चालिसाचे पठण केले. तरी देखील कसोटीतपदरी निराशाच आली. आता पुन्हा कोणा दैवताची परिक्षा घेतील हे देव जाणे.

उत्तरायण सुरूझाले आहे. तेव्हा प्रस्थान करायला हरकत नाही.

आशावाद

2011-12-13T16:37:00.000+05:30

मनुष्यआशावादी असतो. भूतकाळापेक्षा भविष्यकाळ उज्वल असेल असे वाटण्याकडे मनुष्याचीप्रवृत्ती असते. जरी भोवतालची एकूण परिस्थिती उद्वेगजनक असली तरी वैयक्तिकजीवनाबद्दल आशावाद कधीच कमी पडत नाही. वर्तमानपत्रात भले कितीही वाईट बातम्याआल्या तरी आपण डरत नाही. भविष्यकाळात आपले व्यवस्थित चालणार याची खात्रीअसल्यामुळे मेडिकल चेक अप करणे, कागद जपून ठेवणे याकडे दुर्लक्ष केले जाते.

या आशावादाचीमहती अशी कि जरी समाजातले घटस्फोटाचे प्रमाण हळुहळू वाढत चालले आहे तरी आपले लग्नशंभर टक्के टिकणार असे प्रत्येक नवविवाहित जोडप्याला वाटत असते.

एकूण आशावादीलोक आपली स्वप्ने पुरी करण्यासाठी जास्त काम करतात. त्यातही विशेष म्हणजे मनपसंतस्वप्ने स्वच्छ दिसतात. तर भविष्यातील अप्रिय घटना धूसर दिसतात. पूर्वी’मुंगेरीलाल के हसीन सपने’ नावाची मालिका बनली होती. ती मालिका अतिशय लोकप्रियठरली होती. त्यात नायकाचा आशावाद त्याला भविष्यातील घटनांमध्ये नेऊन रंगवूनटाकायचा.

त्या मानानेभविष्यातील अप्रिय घटनांचा विचार आपण इतका साग्रसंगीत करत नाही. उदाहरणार्थ जरएखाद्या शस्त्रक्रियेला सामोरे जायचे आहे तर मनाची तयारी वेगळ्या पद्धतीने होते. म्हणजे सांगण्यातआले कि सहा दिवस हॉस्पिटलमध्ये राहायला लागणार आहे तर आपण सहाचे दहा दिवस होतील हाविचार करायला तयार नसतो.

अजून असेवाचनात आले कि एखाद्याला संबोधित करताना आपण त्याची हुशार, कर्तबगार, कामसू अशीभलावण केली तर त्याचा आशावाद बळावतो. उलटपक्षी जर त्याला आळशी, मुर्ख असे विशेषणलावले तर काम करायचा हुरुप कमी होतो.

अप्रियसत्याकडे डोळेझाक करून आशावादी रहायचे या मंत्रावर मनुष्यजातीची प्रगती झाली आहे.त्यामुळे अटळ मृत्यू विसरून वेगवेगळ्या क्षेत्रात जीवन सुधारले. नाहीतरनैराश्येच्या गर्तेत काहीच करावेसे वाटले नसते. एडिसनने विजेवर चालणाऱ्या दिव्याचाशोध लावला असता कां?

’कुछ हो भीसकता है’ या आशेवर आज अण्णांना पाठिंबा मिळतो आहे. आणि कडक कायदे होणार असे दिसतअसतानादेखील भ्रष्टाचारी आपली सवय सोडायला तयार नाही आहेत. ते देखील आशावादी आहेतकि हे देखील एक अल्पकालीन नाटक ठरेल.

जेव्हा उत्तरभारतातील परिस्थितीवर एकदा चर्चा चालू होती तेव्हा तेथल्या एका भूमिपुत्राने सरळगुपित सांगितले.

’आमचा प्रदेशशायद आणि शायरीवर चालतो.’ दोन्ही बाबतीत अशक्य गोष्टींची आशा बाळगून दिवस काढायचे.

आमंत्रण

2011-11-29T07:11:00.001+05:30

वॉलमार्ट आणिकंपनीला आमंत्रण द्यायचे ठरते आहे. येऊ दे त्यांना. भारताने अनेक पाहुण्यांना येथेवास्तव्य करू दिले आहे. आक्रमण करायला आलेले लोक येथे शिकून गेले. तसेच यासंस्थांचे होईल.

आज छोट्यादुकानात बघायला मिळते ती आत्मियता आपल्याकडच्या मोठ्या दुकानात अपवादात्मक दिसते.त्या आत्मियतेच्या जोरावर छोटी दुकाने तरतील. बिग बाजार वगैरे स्वत:हून मरणारआहेत. त्यात हे पाहुणे येऊन अजून गोंधळ घालणार. नुकताच चीनहून परत आलो. तेथेदॉंगुआन येथे बांधला गेलेला जगातला सगळ्यात मोठा मॉल ओस पडला आहे.

अमेरिकेतलेमॉल एकामागून एक बंद पडताहेत. त्या बद्दल पूर्वी एक टिपण टाकल्याचे आठवते.

या वेळच्याचीन भेटीत वॉलमार्टला भेट दिली. कारण आपल्या येथे अजून वॉलमार्ट आलेले नाही.शनिवार असूनही फार गर्दी नव्हती. कर्मचारी वर्गाची उदासिनता आपल्या बिग बाजारच्यातोडीची. किंमती अजिबात स्वस्त वाटल्या नाहीत. आवडलेला कपडा योग्य मापात नव्हताम्हणजे बिग बाजारच नाही कां?

जेथे लहानदुकानांचा पर्याय नाही तेथे मॉल फोफावतील. म्हणजे जेथे उंचच उंच इमारती आहेत आणिजवळपास काहीच बाजाराची सोय नाही तेथील लोक कदाचित मॉलला आश्रय देतील. पण ही सगळीनवी दुनिया. यात सध्या अस्तित्वात असलेल्या दुकानांना काहीही फरक पडणार नाही.माझ्या घरापासून बिग बाजार अर्ध्या किलोमिटरवर आहे पण वाण्याकडची गर्दी वाढतेचआहे.

मला काळजी अशीकि सर्वत्र वॉलमार्टने आपल्याला पुरवठा करणाऱ्या कंपन्यांना इतके पिळले आहे किअनेक कंपन्या वॉलमार्टच्या अपेक्षा पुर्ण करायच्या प्रयत्नात दिवाळखोर बनतात. त्याजाळ्यात आपल्या कंपन्या न पडोत ही प्रार्थना.

हल्ला

2011-11-27T13:49:00.001+05:30

मुंबईत जेव्हाकसाब आणि कं. घुसली तेव्हा यांचे गृहमंत्री म्हणाले, ’हे असे थोड्या फार प्रमाणातचालायचंच.’ आता ’जाणत्या राजा’च्या मुस्कटात भडकावली तर हे चालवून घ्यायला तयारनाहीत. सगळीकडे गुंड मोकाट सोडले आहेत. लोक बघतायत आणि कावले आहेत.

मी मुंबईच्यारस्त्यावर बसमध्ये होतो. आता हा एक्सप्रेस वे राष्ट्रवादी आपली खाजगी मालमत्तासमजतात. दमदाटी करून यशवंतरावांचे नांव देऊन मोकळे. त्यामुळे टोल नाक्यावरच्यालोकांनी राजाच्या चरणी आपली निष्ठा दाखवण्यासाठी वाहनांना वेठीस धरले. बघता बघतालांबच लांब वाहनांच्या रांगा लागल्या. मग पोलीस आले. पुढे गंमत अशी झाली कि रांगाकमी करण्यासाठी टोल न घेताच शेकडो वाहने सोडून दिली. लोकांना आधी थांबायला लागले.नंतर कंपनीचा टोल बुडला. पण ’जाणत्या राजा’ला त्याचे कांय?

थोड्या फारप्रमाणात ९/११ च्या प्रसंगाची पुनरावृत्ती झाली. मला आठवते कि ती बातमी ऐकल्यावरअमेरिकेबाहेरच्या बहुतांश लोकांना गुदगुल्या झाल्या. बरे झाले म्हणाले. शक्तीशालीआणि मग्रूर अमेरिकेची फजिती झाली. वरकरणी मात्र निषेध केला. सद्यपरिस्थितीत याप्रवृत्तीला आण्णादेखील अपवाद ठरले नाहीत.

मग अमेरिकेनेचिडून जे चाळे सुरू केले त्याचा शेवट अजून नजरेत दिसत नाही.

फक्त इंग्रजीवर्तमानपत्रात स्प्ष्ट थोबाडीत मारल्याचा उल्लेख आहे. बाकी वर्तमानपत्रांनी’हल्ला’ हा शब्द वापरला. थोरल्या महाराजांनी अफजलखानावर ’हल्ला’ केल्याचे कोणी कधीम्हटले आहे कां? शिक्षकाने मुलावर हल्ला केला असे कोणी म्हणेल कां? एकास एक प्रकारहल्ला होऊ शकतो कां?

हाच थप्पडमारण्याचा प्रसंग मुंबईत घडतो तर काय झाले असते देव जाणे.

परिचय

2011-11-26T11:02:00.001+05:30

पाच सहामहिन्यांपूर्वीची गोष्ट आहे. अनेक वर्षांनी कुलाब्याला जायचा योग आला. एका कंपनीतकाही कामासाठी एकाला भेटायचे होते. त्याने मुख्यालयात यायला सांगितले.महत्वाचे कामअसल्यामुळे टाय लावून गेलो होतो. ताज हॉटेलवरून पुढे रेडिओक्लबच्य़ा बाजूच्यागल्लीत त्यांचे मुख्यालय आहे. जाताना २६/११च्या आठवणी जाग्या झाल्या.

मुख्य कचेरीतगेलो तर दारातच विचारले कि मुलाखतीसाठी आला आहात कां? म्हणजे येथे टाय लावूनयेणारे लोक बहुधा नोकरीच्या मुलाखतीसाठी येत असावेत असा अंदाज आला.

’नाही. श्री.---यांना भेटायचे आहे.’

त्याने फोनवरचौकशी करून मला सांगितले, ’ ते एका मिटींगमध्ये आहेत. थोडा वेळ थांबायला लागेल.’वास्तविक पाहता मी वाहतुकीचा अंदाज घेऊन थोडा लवकर निघालो होतो आणि नियोजितवेळेच्या आधी पोहोचलो होतो त्यामुळे मला याची कल्पना होती.

मग मला त्यागणवेषधारी सुरक्षारक्षकाने पहिल्या मजल्यावरच्या दालनात नेऊन सोडले. वर जाण्याचाजिना सिनेमात दुहेरी जिने दिसतात तसा होता. एकूण सर्व लाकडी बांधकाम. पॉलिश करूनचकाचक ठेवलेले. मी थक्क होऊन बघत बसलो. भिंतीवर छान पेंटींग्ज लावलेली. एकाने येऊनकाय हवे याची विचारपूस केली. मग वेळ लागणार हे माहित असल्याने कॉफीची फर्माईश केलीआणी कॉफी संपवून समोर असलेली विदेशी मासिके वाचत बसलो.

तेव्हढ्यात एकचाळीशीतला अधिकारी कोठूनसा आला. मी त्याच्या केबिनसमोर बसलो होतो हे पाहिले.

’माझ्यासाठीथांबला आहात कां?’ त्याने जरा आश्चर्याने विचारले.

’नाही. श्री.--- यांच्याकडे काम आहे.’

’तुम्ही काहीचहा-कॉफी घेतली कां?

’हो हो, मलामिळाले.’ एकूण अगत्य भारावून टाकणार होते.

या आठवड्यातत्या अधिकाऱ्याचा फोटो सगळीकडे झळकलेला दिसला. त्या कंपनीचे नांव शापूरजी पालनजी.

परिक्रमा

2011-11-23T10:40:00.001+05:30

गोष्टी सांगणेआणि ऐकणे हा मनुष्य आणि प्राणी यामधला मुख्य फरक. बाकी मनुष्य जे करतो ते सर्वप्राणी करू शकतात. अगदी बेरीज वजाबाकी करणे, घरे बांधणे, तालावर नाच करणे वगैरेवगैरे करणारे प्राणी आढळतात.

गोष्टीत देखीलदुसऱ्याच्या जीवनातील अद्भुतता भावते. त्यातूनच मग ’रिअलीटी शो’ची निर्मिती आणिचलती बघायला मिळते.

कमलेश्वरयांचा ’परिक्रमा’ नावाचा कार्यक्रम तीस वर्षांपूर्वी फार लोकप्रिय होता. त्याततळागाळातील अनेक लोकांच्या मुलाखती ते घेत असत. यात घरकाम करणारे, टॅक्सीवाले,कल्हईवाले, भाजी विकणारे, मालीश करणारे असे बरेच लोक असत. KBC च्या निमित्ताने जाणून बुजून अशाच दुर्लक्षितजणांना मुंबईत बोलावून त्यांची ओळख प्रेक्षकांना करून दिली जात आहे. आज त्याचीआठवण येते कारण अ.ब.ची मुलाखत घेण्याची शैली कमलेश्वरांच्या आदबशीर बोलण्याची आठवणकरून देते. कदाचित अ.ब.ने देखील ’परिक्रमा’ भरपूर पाहिला असेल. पण कमलेश्वरलोकांच्या फार लक्षात राहिले नाहीत. त्या मुलाखतीचा आणि बक्षीसाचा काही संबंधनव्हता. तरीही हळुहळू कमलेश्वर समोरच्या माणसाला छान बोलते करायचे. अगदी त्याच्याआमदनीबद्दल देखील त्या व्यक्तीला विचारायचे. मला कमलेश्वरांची शैली अ.ब.पेक्षाअनेक पटीने चांगली वाटते.

आणि दुसरीकडेस्वत:चे तळागाळात गेलेले आयुष्य प्रसिद्धी माध्यमातून वर खेचण्याचा केविलवाणाप्रयत्न करणारे बिगबॉसचे उमेदवार. त्यांच्याकडे सांगण्यासारखे काही नसले तरीप्रेक्षकांना पाहण्यासारखे काय वाटते देव जाणे.

थोडी मजा

2011-11-22T11:58:00.001+05:30

काही गोष्टीइंग्रजीत किती छान सांगता येतात. विशेषत: श्लेष करायला दोन अर्थाचे शब्द इंग्रजीतभरपूर आहेत. पण ते दुसऱ्या भाषेत सांगता येतीलच असे नाही.

उदाहरणार्थचीनमध्ये काड्यांनी खायची पद्धत आहे. त्या काड्यांची दोन्ही टोके समोरासमोर आणूनपदार्थ कैचीत पकडायचा आणि मग तो पकड ढिली न करता तोंडापर्यंत न्यायचा ही एक कसरतचवाटायची. मी ही कला आत्मसात केली आहे. मग चीनला भेट देणारे इतर भारतीय बंधू कांतसे करत नाहीत? हा प्रश्न वारंवार विचारला जायचा. त्यावर एक खास उत्तर इंग्रजीतदेता यायचे.

’आम्हीतुमच्यापेक्षा गरीब असल्यामुळे ’we find it difficult tomake both ends meet.' पण भाषांतरात त्याची सगळी मजा निघूनजाते.

दिनक्रम

2011-11-18T19:10:00.001+05:30

चीनमधलेकर्मचारी कारखान्याच्या शेजारच्या चाळीत राहतात हे आधी बघितले होते. पण या वेळेलातेथला फ़ॅक्टरी मॅनेजरदेखील त्यातल्या काही मोठ्या खोल्यांमध्ये राहतो हे पणपाहिले. त्यात विशेष म्हणजे त्या शहरात राहणारे मॅनेजरदेखील या वसतीगृहात राहतातआणि शनिवारी- रविवारीच (शरवारी- मराठीत ’वीकएण्ड’ला हा प्रतिशब्द कसा छान वाटतो?)घरी जातात.

हे सर्वजणदुपारी जेवायची मोठी सुट्टी घ्यायचे. जेवून-झोपून सव्वातासाने पुन्हा कामावर हजर.

ऑफिसमधल्याप्रत्येकाकडे एक स्टेनलेस स्टीलचा अर्धा लिटरचा एक मग असतो. त्यात सकाळी चहाचीपत्ती टाकायची. मग वेळोवेळी त्यात कोमट पाणी टाकून तो ’ग्रीन’ चहा प्यायचा. त्यातना साखर ना दूध. शेवटच्या दिवशी यजमानांनी उत्साहाने आईसक्रिम मागवले पण ते पण या’ग्रीन टी’ च्या स्वादाचे निघाले.

सुरक्षानियमआणि साधने आपल्यासारखी होती. त्यांचा उपयोगही आपल्या सारखाच होता म्हणजे महत्वपटलेले नाही. काही जण वापरतात.

अनेक ठिकाणी ही वृत्ती दिसते. आपल्याला स्पेअर डोके देवाने दिले नाहीआहे हे लक्षात ठेवून काळजी घेणे आवश्यक असते. पण तेथल्या फॅक्टरी मॅनेजरनेच हीबेफिकीरी दाखवली तर कामगारवर्गाचे प्रबोधन कोण करणार?

पण एकूणकामगारवर्गाचे वर्तन मला भारतीय कामगारांपेक्षा फार वेगळे वाटले नाही. आपल्यापरीने चांगले काम करायची वृत्ती दिसत होती.

एक डोळ्यातभरलेला फरक म्हणजे हातावर घड्याळे दिसलीच नाहीत. त्यामुळे वेळेचे भान द्यायला घंटावाजायची. सुटीच्या सुरुवातीला घंटा आणि संपली की घंटा. हे वर्णन अगदीपर्यवेक्षकाला देखील लागू पडते.

संवाद

2011-11-16T12:32:00.001+05:30

बाकी इंग्रजीभाषा जाणणाऱ्या चिन्यांची पाच वर्षांपूर्वी जाणवलेली चणचण तशीच आहे.

हॉटेलमध्येशिरलो तेव्हा त्याने विचारले ’एकटेच आहात?’

’हो.’

’दुभाष्याकुठे आहे?’ म्हणजे दुभाष्या खेरीज तेथे काही करता येत नाही हे सत्य सगळ्यांनाज्ञात आहे.

माझ्यासाठीदुभाष्याचे काम करणारी मुलगी, मी ज्या कंपनीत भेट देत होतो तेथील कर्मचारीच होती.स्वत:चे काम सांभाळून येणाऱ्या पाहुण्याला भाषांतर करून देण्याचे काम तिला करावेलागत होते. तिच्याखेरीज माझा काही निभाव लागला नसता. पण पंचाईत व्हायची जेव्हाकाही गोपनीय गोष्टी कंपनीच्या प्रमुखाशी खासगीत बोलायच्या असायच्या तेव्हा. यागोष्टी या मुलीतर्फे सर्वदूर पसरायची शक्यता नाकारता येत नव्हती. तेव्हा देहबोलीनेथोडी वेळ निभावून नेली.

भाषांतरकरणाऱ्या बरोबर काम करताना दोन गोष्टी होऊ शकतात. एक म्हणजे आपण जर छोटी वाक्येबोलून थांबलो तर भाषांतर करणाऱ्याचीच उत्सुकता वाढते. पुढे आपण काय बोलणार असूयाची कल्पना येत नसल्यामुळे अस्वस्थता येते. याउलट जर आपला मुद्दा जर ८-१० वाक्यातसांगून टाकला तर काही तरी भाषांतर करायचे राहून जात असेल. एकूण काय याची पणपूर्वतयारी करणे आवश्यक आहे. आता हाप्रकार व्यवस्थित कोण शिकवतो कोण जाणे.

मी पूर्वीएकदा आयात-निर्यातविषयीचा एक अभ्यासक्रम शिकलो होतो तेव्हा याचा साधा उल्लेख एकाहीमास्तराने केला नव्हता.

एक गोष्टप्रकर्षाने जाणवली कि आपली इंग्रजी भाषा गरजेपेक्षा जास्त वरच्या पातळीवर आहे. आपणसोपी भाषा बोलूच शकत नाही याचा खेद झाला.

त्याच बरोबरदुसरी गोष्ट लक्षात आली कि जगातल्या चांगल्या समजल्या जाणाऱ्या कारखान्यांची भाषाएकच आहे. गेली अनेक वर्षे जवळपास शंभर कंपन्या जवळून पाहिल्यामुळे काही आडाखेपक्के झाले आहेत. म्हणजे एखाद्या कारखान्यात गेल्यावर तेथे काय दर्जाचे उत्पादनबनत असेल याचा अंदाज आता मला बांधता येतो.

या तलावातील पाणी प्यायले कि पहिला नंबर येतो.

न्यूनगंड

2011-11-14T19:19:00.001+05:30

चीनमध्ये जेथेजावे तेथे थक्क करून टाकणाऱ्या गोष्टी दिसायच्या. सारखे वाटत राहते कि आपल्याकडेअसे कां होऊ शकत नाही. मग मनात विचार यायचा आपण कोठल्या गोष्टीत चीनला आदर्श देऊशकू?

एक गोष्टजाणवली कि मन:शांतीसाठी त्यांच्याकडे कमी साधने आहेत. जेव्हा मी आपल्या धर्मातीलदोन संकल्पना - अभ्युदय आणि नि:श्रेयस- काही लोकांपुढे मांडल्या तेव्हा त्यांचीथक्क होऊन ऐकायची वेळ आली.

परत हॉटेलवरयेऊन झोपायची आधी हरिप्रसादजींच्या बासरीबरोबर झाकीर हुसेनची जुगलबंदी ऐकली,तेव्हा आपल्या संगीत परंपरेला जगात तोड नसणार याची जाणीव झाली. न्यूनगंड नाहीसाझाला. एक चीनी बासरीवादकाचा पुतळा.

स्त्री शक्ती

2011-11-10T07:28:00.000+05:30

तसे बघायला गेले तर चीनमध्ये काम करणाऱ्यात महिलांचे प्रमाण आपल्यापेक्षा नक्कीच जास्त. फक्त ऑफ़िसमध्ये नव्हे तर मशिनवर काम करणाऱ्यांमध्ये देखील. पण त्यांना त्रास देण्याची प्रवृत्तीदेखील आढळून आली. त्यांना सहकार्य कमी मिळते असे कळले.

चीनमधील महिला रिक्षा, टॅक्सी एव्हढेच काय तर वोल्वो सारख्या महाकाय बसेस पण चालवताना दिसल्या.

एका बागेत गेलो असता, एक पाईपचा सांधा गळायला लागला आणि रस्त्यावर पाणी वाहायला लागले. तर एक मुलगी पाईप पाना घेऊन आली आणि तिने जोर लावून जरुरी दुरुस्ती केली. असले काम भारतातील मुलगी बागेत करेल असे चित्र प्रयत्न करून देखील माझ्या डोळ्यासमोर उभे राहत नाही.

पण एकूण बायकांचे पेहराव पाश्चात्य पद्धतीचे दिसतात. कंपनीत काम करताना मात्र व्यवस्थित कपडे घालणाऱ्या मुली बाहेर मात्र अतितोकड्या कपड्यात असतात. पुरुष वर्ग शर्ट गुंडाळून छातीवर आणतात. आपले उघडे पोट दाखवत कंपनीत पण हिंडत असतात.

मला वाटते चीनमधल्या लोकसंख्या मर्यादित ठेवण्याच्या कार्यक्रमामुळे एकूण कामगारवर्गच कमी झाला असेल आणि महिलावर्गाचे प्रमाण वाढले असावे.

सुरक्षा

2011-11-07T19:35:00.000+05:30

सिंगापूरला एव्हढी समृद्धी आली तरी सर्वत्र माणसे माणसांशी बोलताहेत हे जाणून बोलतात. दुसऱ्यांचा आदर ठेवून वागणारी माणसे पाहिली कि आपलाही त्यांच्याबद्दलचा आदर दुणावतो. सुरक्षाव्यवस्थेत तर चेहऱ्याकडे बघून किती चाचपणी करायची हे ठरवतात. त्यामुळे तेथे रांग लागत नाही. अनेक जणांना हात देखील लावत नाहीत. तसेच पुढे जा सांगतात.

त्या मानाने चीनमधील सुरक्षा चाचपणी फारच वेगळी. पुरुषांसाठी देखील महिला सुरक्षा कर्मचाऱ्यांची नियुक्ती. आणि त्या फारच काटेकोरपणे तपासतात हे जाणवते.

मला तीन चीनी विमानतळांवर सुरक्षा व्यवस्थेला समोर जावे लागले. सर्व ठिकाणी लांबच लांब रांगा. अगदी मुंबई विमानतळाची आठवण झाली. विमानतळ अगदी एकासारखे एक. तेथे विमानतळात प्रवेश करणे सोपे आहे. आपल्या इथल्या सारखे तिकिट काढायला लागत नाही.

दुसरी एक विशेष गोष्ट बघायला मिळाली कि इमिग्रेशनच्या खिडकीत आपला पासपोर्ट त्या अधिकाऱ्याने एका मशिनमध्ये घातला कि आपल्याला व्हिसासाठी दिलेला आपला फोटो लगेच पहायला मिळतो. म्हणजे त्याला जे दिसते ते प्रवाशाला पण दिसते. मग मी तातडीने चष्मा उतरवून ’मी तोच’ हे सिद्ध केले.

रोज शेकडो प्रवाशांशी संपर्क येतो म्हणून काही अधिकारी मास्क लावून बसलेले दिसले. मला वाटते कि एखाद्या देशाची ओळख विमानतळापासून या सरकारी अधिकाऱ्यांच्या वर्तनावरून व्हायला सुरुवात होते.

देशांतर

2011-10-26T19:23:00.001+05:30

संकट जसे सांगून येत नाही तशी फजिती सांगून येत नाही. जसे चीनमध्ये पाऊल टाकले तसे ब्लॉगचा प्रवेश बंद झाला. मला स्वत:चा काय, कोणाचाच ब्लॉग बघता येईना. मग ब्लॉग लिहायचा कसा?सगळ्या उत्साहावर पाणी पडले. आता हळूहळू कांय झाले आणि काय वाटले त्याची नोंद.

चीनचा दौरा पाच वर्षानी केला. शेवटच्या दौऱ्यानंतर पुन्हा यायचे नाही असे जवळपास नक्की केले होते.कारण खाण्यापिण्याचा त्रास. नाही नाही ते खायला लागते. ’मजसी ने परत भाजीपोळीला’ वारंवार आळवले गेले. कारण चिनी लोक आकाशात उडणारी प्रत्येक वस्तू खातात म्हणे - विमान सोडून आणि जमिनीवर हलणारी प्रत्येक गोष्ट त्यांच्या भोजनात दिसू शकते - वाहने सोडून.

पाच वर्षात चीन मध्ये बदल झाले तसे भारतात महत्वाचे बदल झाले. मॅगीचे कप नूडल मिळायला लागले. केव्हढी मोठी सोय ! मग बॅगेत कप भरून निघालो. येथे येऊन बघतो तर इथल्या हॉटेलवाल्यांनी पण चांगले बदल केले आहेत. राहात असलेल्या हॉटेलवाल्याने चिनी भाषा बोलता येणाऱ्या एका ऑस्ट्रेलियन तरूणाला नोकरीला ठेवले आहे. त्याला कोठलीही गोष्ट इंग्रजीत आपण सांगायची आणि मग तो आपले काम करून देतो. तसेच हॉटेलमध्ये मिळणाऱ्या पदार्थात शाकाहारी पदार्थांची नांवे जास्त दिसली. पुढे अजूनच गंमत झाली. चार दिवसांनी एक अमन सिंग दारात भेटला. तो पाच वर्षे या हॉटेलात काम करतोय. पंजाबातील संगरूरचा हा तरूण या चिनी आडगावात नोकरी करतोय. रजेवर गेला असल्यामुळे आधी भेटला नव्हता. मग तर व्यवस्थित गप्पा करता आल्या. त्याने बोली चिनी भाषा येथे येऊनच शिकली. कोठलीही पदवी हातात नाही तरी येथे व्यवस्थित बस्तान बसविले आहे.

रस्त्यावर बेशिस्तीने धावणाऱ्या मोठ्या अमेरिकन-जपानी गाड्या वाढल्या आहेत. हॉर्न वाजायचे प्रमाण वाढले आहे. पण एक गोष्ट बदलली नाही ती म्हणजे कंपनी अधिकाऱ्यांबरोबार जेवण असेल तर बरोबर असलेले सगळे ड्रायवर लोक पण जेवायच्या टेबलावर हजर असतात. साम्यवाद तिथे जाणवतो.

खाण्याचा त्रास हा मिळालेल्या हॉटेलवर अवलंबून आहे हे नंतर लक्षात आले. पहिल्या ठिकाणी बऱ्यापैकी अमेरीकन पदार्थ मिळत होते. त्यामुळे सकाळच्या न्याहारीला कॉर्नफ्लेक्स, अंड्याचे पदार्थ, फळे वगैरे हादडून घ्यायचो. दुपारच्या जेवणाला भाताबरोबर काही भाज्या द्या एव्हढी विनंती केली होती. त्यामुळे त्या चिकट भाताबरोबर बहुधा उकडलेला भोपळा, नवलकोल, दुधी किंवा ब्रोकोली मिळायचे.

रात्रीच्या वेळी जर यजमानांनी जेवण दिले तर मग अनेक शाकाहारी-मांसाहारी पदार्थांची नुसती चव घेण्यातच पोट भरून जायचे. एका वेळी आठ-दहा पदार्थ मागवतात. ते एक एक येत जातात आणि मुख्य गोल टेबलाच्या मध्यभागी असलेल्या एका फ़िरत्या टेबलावर मांडून ते टेबल फिरवायचे. आपल्या समोर वाडगे आले कि आपल्या चॉपस्टिक वापरून थोडा पदार्थ आपल्या बशीत किंवा छोट्या वाडग्यात भरून घ्यायचा.

एकदा मी थोडा मासा खाईन म्हटल्यावर यजमानांना फार आनंद झाला. त्यांनी लागलीच विचारले, ’कोठला मागवू? तळ्यातला, नदीतला कि समुद्रातला?’ आता मासा पाण्यात राहतो एव्हढेच माझे शिक्षण असल्यामुळे आपला मोरू किती लवकर होऊ शकतो हे माझ्या अनुभवास आले. मग त्यांनी तीनही प्रकार मागवले. त्यातील कॉड मासा माझ्या पसंतीस जास्त उतरला हे बघून त्यांना बरे वाटले. तो सगळ्यात महागडा मासा होता.

जर आपण कांटा-चमचा मागवला तर यजमानांचा अपमान होतो. मग चुपचाप त्या काड्यांची कसरत करत खायचे. सवयीने दोन टोकाची भेट घडवता येते. चीनी (किंवा आशियाई) खाणे म्हणजे ही टोकाची गोष्ट हेच खरे. वास्तविक काही गोष्टी हे लोक देखील हातात घेऊन खातात. उदा. कलिंगड, केळी. उकडलेली रताळी हाताने सोलणार पण काड्यानी खाणार. उकडलेली अंडी कशी खातात देव जाणे. सकाळच्या वेळेला मी कोपऱ्यात बसून हाताने सगळे भराभर खाऊन मोकळा व्हायचो. गेले १५ दिवसात खाल्ली तेव्हढी उकडलेली कणसे एका वर्षात खाल्ली नसतील.

दुसऱ्या ठिकाणी रहायला गेलो तेथे पूर्ण चिनी पद्धतीचा नाश्ता सकाळी मिळायचा. यात आतूनही जांभळी रंग असलेली उकडलेली रताळी, कणसे, उकडलेली अंडी आणि केक असायचा. एक मोदकासारखा दिसणारा पदार्थ मी एक दिवस खायला उचलला. तर तो आत गोड सारण असलेला मोदक निघाला. दुसऱ्या दिवशी मग मी पुन्हा तोच पदार्थ बशीत भरला. पण फोडल्यावर आत चिकन निघाले. मग उरलेले दिवस मी रोज हा सोडतीचा प्रयोग करत होतो. एक मोदक घेऊन बसायचे. जर आत गोड निघाले तर पुन्हा जाऊन घ्यायचे. जर इतर भलते निघाले तर सोडून द्यायचे.

दुधासारखे दिसणारे पण तीन प्रकार असायचे. पण त्यात दूध कधीच नसायचे.

वाल्या कोळी

2011-10-25T12:49:00.000+05:30

परदेशात असताना भारतातल्या बातम्या वेबवर वाचायला मिळत होत्या. त्यात शेवटल्या दहा दिवसातील बातम्यांनी वाल्या कोळ्याची आठवण करून दिली. तो वाटसरूंना लुटायचा आणि म्हणायचा हे करतोय ते घरातील मंडळींसाठी. त्या मंडळींना मात्र याचे कौतुक नव्हते. बेदीबाईंची गोष्ट तशीच वाटली. जर घरच्यांसाठी पैसे गोळा करायचे होते तर सांगून गोळा करावेत की. भाषणाचे आमंत्रण देणाऱ्या संस्थांना त्यांच्याबद्दल वाटणाऱ्या आदरामुळे तसे पैसे मिळालेही असते. पण असे काम करण्याच्या पद्धतीमुळे नांव बदनाम झाले. आता कितीही पैसे परत केले तरी प्रतिमा मलीन झाली ती झालीच.

अर्थात असे करणाऱ्या त्या काही पहिल्या व्यक्ती नव्हेत. मला अनेक मान्यवर माहीत आहेत जे असे राजरोसपणे करतात. आणि विमानाची भाडी इतकी भरमसाठ असतात कि फरकाची रक्कम देखील भरमसाठ होते. वरचे छान उत्पन्न होते घरासाठी.

आमचा विलायतेतला साहेब वरच्या वर्गाचे तिकीट काढायचा आणि पैसे उचलायचा. मग ते तिकिट रद्द करून हळूच खालच्या वर्गाने प्रवास करायचा. आख्ख्या कंपनीला माहित होते. काय पत राहिली त्याची.

मला वाटते कि आता दिवसेंदिवस स्वच्छ प्रतिमेची माणसे दिसणे दुरापास्त होणार आहे.

सीमोल्लंघन

2011-10-24T16:10:00.000+05:30

दसऱ्याला सकाळी बारा वाजून दहा मिनिटांनी विमान उडाले म्हणजे तांत्रिकदृष्ट्या दसरा सुरू झाला होता.

सिंगापूर विमानतळावर जर पाच तासांपेक्षा जास्त वेळ असला तर सरकार तुमच्यासाठी फुकट सिंगापूर दर्शन फेरी देते. मग असली संधी कशाला सोडायची?

सिंगापूरला आत शिरताना एक गोष्ट जाणवली कि पसारा वाढवताना शिस्तीशी फारकत घेतली नाही आहे. देशात एव्हढी बांधकामे होताहेत तेव्हा परदेशी कामगारांचे प्रमाण नक्कीच वाढले आहे. त्यांना पण शिस्त लावण्यात हे लोक यशस्वी झाले आहेत. त्यांच्याकडे कोणी ’राज’ असल्यास माहित नाही.

दसऱ्यापासूनच दिपावलीच्या शेकडो कमानी रस्त्यावर लागल्या आहेत. त्यावर मोरांची, पणत्यांची आणि कलशांची चित्रे आहेत. चेन्नईच्या रस्त्यावरून जात असल्याचा भास झाला.सिंगापूर दाखवणारी गाईड अधुनमधून प्रश्न विचारायची व अपेक्षित उत्तर न मिळाल्यास नर्मविनोद करून पुढच्या मुद्द्याकडे जायची. एकूण हा देश फार पुढे जाणार हे नक्की.

मला वाटते जर गुंतवणूक करायची असेल तर सोन्याप्रमाणे सिंगापूर डॉलरचा विचार करायला हरकत नाही.आपल्याकडे मॉल ही शनिवारी-रविवार घालवण्याची ठिकाणे झाली आहेत त्या धर्तीवर विमानतळाची आखणी केली आहे. प्रवाशांनी तेथे जाऊन खावे प्यावे, पिकनिक करावी अशा सोयी करताहेत. चोवीस तास चित्रपट दाखवणारे एक सिनेमागृह पण आहे.पुन्हा सिंगापूरला शांतपणे बघायला जायचा विचार नक्की करून पुढच्या प्रवासाला लागलो.

आज परत आलो.

शिक्षण क्षेत्र

2011-09-30T19:32:00.001+05:30

शिक्षण क्षेत्रात आघाडी घेणाऱ्या देशांमध्ये दक्षिण कोरिआचे नाव आवर्जून घेतले जाते. तर आता बातमी अशी आहे कि सरकारला शिक्षणाचा पाठपुरावा करणाऱ्या विद्यार्थ्यांची काळजी पडली आहे कारण ही मुले-मुली संपूर्ण वेळ अभ्यासातच घालवतात. शाळेखेरीज खाजगी शिकवण्या चालतात. त्याचा पसारा इतका झाला आहे कि सूत्रांचा अंदाज आहे कि सरकार शिक्षणावर खर्च करते त्याच्या चौपट खर्च पालक मुलांना खाजगी वर्गांना पाठविण्यात खर्च करतात. आपल्याकडेही जशी पालकांची क्रयशक्ती वाढते आहे तसे हेच चित्र दिसणार. द. कोरिआचे सरकार आता पोलिसांना धाडी टाकायला लावते व शिकवण्या रात्री १० नंतर करणाऱ्या संस्थांवर गुन्हा दाखल केला जातो. मग असल्या संस्था खिडक्यांना पडदे लावून हळुच आत क्लासेस घेत असतात. पण नंतर घरी जाणारी मुले रस्त्यात दिसतातच. मग त्यांची कसून चौकशी होणार. जर इतर धंदे केले असे सांगितले तर काही होणार देखील नाही. पण दहा नंतर शिकत होतो असे सांगितले तर धडगत नाही.

दिवसा वर्गात ही मुले झोपतात कारण संध्याकाळी क्लासमध्ये जागे रहायचे असते नां? पुढची गंमत म्हणजे शालेय अभ्यास सामग्रीमध्ये टेबलावर झोपण्यासाठी मनगटाला बांधता येईल अशी उशी देखील विकत मिळते.

एकूण शिक्षण पुस्तकी होत चालले आहे. अशा वेळेला पुण्याजवळील पाबळच्या विज्ञानाश्रमाचे महत्व जास्त प्रकर्षाने जाणवायला लागते. विद्यार्थ्याच्या शिक्षणाला कृतीची जोड दिली तर काय चमत्कार घडू शकतो हे डॉ. कलबाग यांनी गेली वीस पंचवीस वर्षे करून दाखवले आहे. पण त्यांच्या मोठ्या कार्याची म्हणावी तितकी दखल घेतली गेली नाही. जसे अण्णा हजाऱ्यांनी किंवा पोपटराव पवारांनी आपल्या गावी चमत्कार घडवून आणला तसाच चमत्कार डॉ. कलबागांनी पाबळसारख्या दुष्काळ प्रवण गावात घडवून आणला. मुलांमध्ये शास्त्रीय वृत्ती जोपासायचे जे काम त्यांनी योजनापूर्वक केले त्याला तोड नाही.

त्यांच्या वेबसाईटला भेट दिल्यास अप्रतिम माहिती विडीओ स्वरूपात बघायला मिळते. आणि शेवटी संस्था हलाखीच्या परिस्थितीत दिवस काढते आहे असा अंदाज येऊन फार वाईट वाटते.

मला वाटते की शिक्षण क्षेत्रातील जास्तीत जास्त लोकांनी डॉ. कलबागांचे विचार समजून घेऊन तेथे भेट देऊन त्या प्रमाणे आपल्या शाळांमध्ये बदल केल्यास किती बरे होईल?

उद्योजक

2011-09-18T21:56:00.001+05:30

उद्योजक कसा बनतो? कसा वागतो?

बऱ्याच जणांना उद्योजक बनण्याची इच्छा असते. स्वत: मालक व्हावे. लोकांना संघटीत करून आपली कंपनी वाढवावी वगैरे स्वप्न मी देखील एके काळी बघितली होती. त्यासाठी उद्योजक बनायला कांय करावे लागेल यावर एक शिबीरात हजेरी लावली होती. त्यात एक गोष्ट लक्षात आली कि उद्योजक व्हायचे म्हणजे बॅंकेकडून कर्ज काढावे लागते. त्यासाठी प्रॉजेक्ट रिपोर्ट बनवायला लागतो. त्यात आकड्यांचा खेळ करून बॅंकेला पटवायला लागते. एकूण धंदा करणे म्हणजे स्वत:च्या खिशातील सर्व पैसा ओतणे आणि मग आपण कर्ज काढून धंदा करणे असा संदेश त्या वेळी मिळाला. त्या सर्व नव्या ज्ञानामुळे धंदा काढायचा विचार मागे पडला. कर्ज काढायला तेव्हा पण माझी तयारी नव्हती व आजही नाही आहे.

पुढे धंदा काढणाऱ्यांना बॅंका कशा रडवतात हे जवळून अनुभवले. सरकारी बॅंकेतले भ्रष्ट अधिकारी पाहिले.

पण पुन्हा एकदा मनाने उचल खाल्ली आणि जवळजवळ ५-६ वर्षे मी एक धंदा नोकरी सांभाळून केला. नवीन कल्पना राबवली आणि पुण्या-मुंबईत माल खपवला. नंतर स्पर्धा वाढली, प्रॉडक्ट कॉपी झाले आणि धंद्यातली मजा कमी झाली. मग एक दिवस सर्व काही बंद करून टाकले.

अनुभव काही शिकवून जातो. मग आपले अनुभव दुसऱ्यांच्या अनुभवाशी पडताळून काय कमी पडले किंवा आपले कसे योग्य होते याचा विचार होतो.

सध्या रश्मी बंसल यांनी लिहिलेल्या तीन पुस्तकांचे वाचन चालू आहे. तीन्ही पुस्तके उद्योजकांवर आधारित आहेत. त्यातले प्रथम पुस्तक IIM मधून पदव्योत्तर शिक्षण घेऊन उद्योग सुरू करणाऱ्यांवर आहे. त्याला IIM कडून मदत मिळाली आहे. दुसरे पुस्तक शास्त्रीय व्यवस्थापन शिक्षण न घेता उद्योग यशस्वी करणाऱ्यांवर आहे, तर तीसरे पुस्तक सामाजिक कार्याला वाहून घेणाऱ्या उद्योजकांवर आहे.

पुस्तकांची नावे याप्रमाणे आहेत. पहिले कंटाळवाणे पुस्तक Stay Hungry Stay Foolish. दुसरे पुस्तक Connect The Dots. याचे मुखपृष्ठ थोडे उलटेसुलटे कां छापले आहे देव जाणे. तिसरे पुस्तक आहे I Have A Dream.

लेखिकेला एक सूत्र गवसले आहे. प्रत्यक्ष मुलाखत घ्यायची आणि केवळ एका मुलाखतीच्या आधारे एक गोष्ट सांगायची. त्यासाठी त्या भरपूर तयारीने मुलाखतीला जात असणार हे नक्की. लेखन शैली नक्कीच वेधक आहे. एक गोष्ट मला आवडली कि बरेच उद्योजक मुलाखतीत हिंदी वाक्प्रचार वापरतात. ते तसेच्या
तसे पेश केले आहेत. म्हणजे हे पुस्तक फक्त इंग्रजी समजणाऱ्याला संपूर्ण समजायला कठीण जाईल. त्यामुळे त्याला आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार कदाचित मिळणार नाहीत.

या तीन पुस्तकांमधील शेवटली दोन जास्त वाचनीय आहेत. IIM च्या हजारो विद्यांर्थ्यांमधून जी काही रत्ने पेश केली आहेत त्यांचे उद्योग IIM च्या किर्तीचा उपयोग करून यशस्वी झाल्याचे प्रकर्षाने जाणवते. त्यापेक्षा शेवटल्या दोन पुस्तकात वर्णन केलेले उद्योजक जास्त प्रभावी वाटले.

निरोप

2011-09-11T20:00:00.000+05:30

सं गच्छध्वं - सगळे एकत्र मार्गक्रमण करू

आज गणेशविसर्जनाच्या मिरवणूकीत जाणवले कि लोक एकत्र आले आहेत. वेगवेगळ्या मंडळांच्या सभासदांच्या मिरवणूका बघायला मिळतायत. गेल्या वर्षांपेक्षा या वर्षी उत्साह जास्त जाणवला. त्यात काही लबाड मंडळी असतीलही, पण लोक एकत्र येऊन एका कार्यासाठी एकत्र चालताहेत हे दृश्य मला आवडते.

आता पुढचा भाग आला कि ’सं वदध्वं’ - एकत्र बोलूया ’मुखाने मोरया बोला’ मात्र अभावाने ऐकू आले. एकाच मिरवणूकीत पुढे बॅंडचे पथक, मागे ढोल-ताशांचे पथक आणि सर्वात मागे ध्वनिवर्धकांच्या भिंतीतून ’बॉडी गार्ड’चे गाणे यांची स्पर्धा. त्यात आपल्या मुखातून बाहेर पडणारा शब्द आपल्यालाच ऐकू येत नाही. मग तो ट्रक वर विराजित मोरयाला कसा बरे ऐकू येणार? मग शाब्दिक शक्ती कशाला वाया घालवा?

एकूण गणेशमहोत्सव म्हणजे कलाकारांना पर्वणी असते. बाजारात कांय सुंदर आरास मिळायला लागल्या आहेत. नवीन डिजाईन्स,नवीन कल्पना आणि छान रंगसंगती बघितली कि मन मोहून जाते. या कला टिकण्यासाठी अशा उत्सवांची गरज आहे.

पूर्वी एकदा राजस्थानमध्ये महाल पाहात असताना तेथल्या वाटाड्याने सांगितले कि ’राणाने अशा कलाकृती करून घेतल्या नसत्या तर ही कला जिवंत राहिली नसती. त्यांचा व्यावहारिक उपयोग विशेष नसला तरी कोणी डोळ्याला सुखवणारी निर्मिती करू शकतो त्याचा आदर व्हायलाच पाहिजे.’

आठवण

2011-09-10T17:22:00.000+05:30

गाण्याच्या मैफिलीला एक साठीतले गृहस्थ शेजारी बसले होते. गायन जसे रंगायला लागले तसे हे गृहस्थ अस्वस्थ झाल्यासारखे दिसले.

मला म्हणाले,’आज मी पेन विसरलोय. जरा तुमचे देता कां?’

आता गायकाने -पुष्कर लेले - गाण्याच्या पुस्तिका वाटून मगच गायला सुरुवात केली होती. म्हणजे गाण्याचे शब्द आणि अर्थ हातात उपलब्ध होता. मग यांना पेन कशाला हवे? यांना कांय बरे लिहायचे असेल? मी माझे पेन त्यांना दिले. मग या गृहस्थाने बसल्या जागेवरून पुष्करचे रेखाचित्र काढले. मोबाईल वापरून मी त्याचा फोटो काढला.

आयुष्यात पहिल्यांदाच मला मोबाईल मध्ये कॅमेरा असल्याचा आनंद झाला. काही प्रसंग स्मरणात ठेवायला या छायाचित्रांचा छान उपयोग होतो.

विकीलीक्स

2011-09-07T17:42:00.000+05:30

वीस वर्षांपूर्वीची गोष्ट आहे. कंपनीच्या वार्षिक तसेच त्रैवार्षिक योजना बनवायच्या कार्यक्रमाआधी मी दिल्लीला गेलो होतो. वेगवेगळ्या सरकारी अधिकाऱ्यांना भेटून देशात आमच्या कंपनीच्या क्षेत्रात किती गुंतवणूक होणार आहे, किती परवाने दिले आहेत, किती नवे उद्योग सुरू झाले आहेत वगैरे माहिती मिळवणे हा उद्देश होता. त्याच वेळेला प्रगती मैदानावर औद्योगिक प्रदर्शन चालू होते. तेथेही काही माहिती मिळेल असे वाटले. त्या दरम्यान एका प्रसिद्ध विदेशी कंपनीच्या भारतातील एजंटची एका पार्टीत ओळख झाली. का कोणास ठाऊक पण त्याला माझ्याशी गप्पा मारायला बरे वाटत होते. दोन तीन ग्लास रिचवल्यावर तर दोस्ती जरा वरच्या थराला पोहोचली. मी दिल्लीत काय कामाला आलो आहे हे कळल्यावर तो हसायला लागला. म्हणाला ,’ अरे मला देखील असेच रिपोर्ट माझा अमेरिकन कंपनीला द्यायला लागतात. जर तुला खरी माहिती हवी असेल तर ती सरकारी कचेऱ्यात कधीच मिळणार नाही. देशात काय चालले आहे हे त्यांना थोडीच माहीत असते?’

’मग तुम्ही ही माहिती कशी मिळवता?’ माझा अधीर प्रश्न.

’विदेशी दूतावासात.’ त्याने एका झटक्यात सांगून टाकले.’ त्यांना बरोब्बर माहिती असते. त्यांची माणसे ही माहिती नीट गोळा करतात. त्यामुळे आपल्या देशाची माहिती बाहेरच्या लोकांना बरोबर असते. ते काही वर्तमानपत्रातील बातम्यांवर जात नाहीत. किंबहुना बऱ्याच वेळेला तेच हव्या त्या बातम्या छापून आणतात.’

त्यामुळे आज जेव्हा दूतावासातून पाठवल्या गेलेल्या गुप्त तारा किंवा संदेश प्रकाशित झाले आहेत त्यांच्या विश्वासार्हतेबद्दल मला काही शंका वाटत नाही. आपल्या नेत्यांच्या गुप्त बाबी बाहेर यायला लागल्या म्हणजे त्यांच्या वागण्यावर थोडा अंकुश राहील असे वाटते.

नामांतर

2011-09-04T07:36:00.000+05:30

पूर्वी हा ब्लॉग ’मी काय म्हणतो’ या मथळ्याने चालायचा.वरचा पत्ता अजूनही त्याची आठवण करून देतो. मग कधीतरी मनोगताच्या रुपाने लिहावे म्हणून नाव बदलले. मनोगतात संवाद नसतो. आणि ब्लॉग लिहायची स्फुर्ती आतून येत असल्याने दुसऱ्याची गरजच काय असे वाटले.

सुरुवातीला कर्मयोग. ब्लॉग सुरु करून चार वर्षे झाली. भक्तीपूर्वक ३०० च्या वर टिपणे टाकली. भक्तीयोगाची पुढची पायरी ज्ञानयोग. आज थोडे चिंतन.जसे लिहीत जातो तसे कळत केले संवादाचे महत्व.

लिहीताना नुसते वर्णनात्मक लिहीणे सोपे असते. ’पाऊस पडला, छत्री नव्हती, भिजलो आणि घरी येऊन आजारी पडलो.’ पण अशा प्रसंगात तुमच्या मनात काय विचार आले ते लक्षात ठेवून लिहीणे अवघड असते. तसे पहायला गेले तर स्वत:च्या मनात घडणारे बदल सांगणे माणसाला अवघड जाते. बऱ्याच वेळेला एखाद्याला त्याच्या मनातले सांग म्हटले तर लोकांना काय ऐकायला आवडेल याचा विचार करून उत्तर येते.

जेव्हा भावनांना स्पर्श होतो तेव्हा लेखन चांगले होत असावे.

हा विचार करून आता ब्लॉगचे शिर्षक ’मला काय वाटते !’ असे करतो आहे.

मुक्तांगणची गोष्ट

2011-09-03T16:07:00.001+05:30

एका यशस्वी संस्थेची गाथा बरेच काही शिकवून जाते. अनिल अवचटांच्या या पुस्तकात यश मिळवण्यासाठी आवश्यक असलेले अनेक मंत्र सहजपणे सांगितले गेले आहेत. इतके कि व्यवस्थापन शिकवणाऱ्या आजच्या महाविद्यालयात हे पुस्तक पाठ्यपुस्तक म्हणून लावण्यात यावे. अर्थात हे होणार नाही. त्यांची सगळी पुस्तके अमेरिकेत प्रसिद्ध झालेली असली पाहिजेत आणि त्यात करोडो डॉलर व्यवहार करणाऱ्या कंपन्यांची गोष्ट असली पाहिजे. आजच्या परिस्थितीत या तथाकथित यशस्वी बहुराष्ट्रीय कंपन्यांची स्थिती अवघड झाली आहे. त्या साग्रसंगीत बुडतील तेव्हाच आपल्याला सध्या शिकवल्या जाणाऱ्या ज्ञानाचा उथळपणा लक्षात येईल. त्याला अजून २-३ वर्षे लागतील. असो.

अवचटांचे हे पुस्तक वाचताना मला आयुष्यात भेटलेल्या अनेक व्यसनी लोकांची पुनर्भेट झाली. तसेच हल्ली नव्याने भेटलेल्या एका व्यसनी माणसाबाबत काय करायला पाहिजे याची जाणीव झाली.

परत एकच एक विचार येतो. अशा संस्था कितीही नीट चालवल्या तरी या संस्था का चालू करायला लागतात याचा गंभीरपणे विचार व्हायला पाहिजे तो होत नाही.

अवचटांच्या लेखणीची मराठी जनतेला चांगली ओळख आहे. ते बोलतात तसे लिहीतात. ’अरे बापरे!’ वाचताना अवचटांचा आवाज कानात घुमतो. छोट्या छोट्या वाक्यात गहन तत्व सहज सांगून जातात. कधी स्वत:चे तर कधी सुनंदाचे तर कधी डॉ. आनंद नाडकर्णींचे. विश्रांतीचे तत्व आणि महत्व मला फार पटले. पण स्वत: अनिल अवचट कधी विश्रांती घेत असतील कां?

गेली अनेक वर्षे असलेली मुक्तांगण व्यसनमुक्ती केंद्राबद्दल असलेली उत्सुकता या पुस्तकाने पूर्ण केली. अवचटांना धन्यवाद !

परवाना

2011-09-02T20:59:00.001+05:30

काल एक खाजगी कंपनीत वरिष्ठ हुद्द्यावर असलेला ओळखीचा माणूस घरी आला होता. त्याने आदल्या दिवशी युरोपमध्ये वाहन चालवायला आवश्यक असलेला परवाना मुंबईत काढला होता. म्हणाला,’ अण्णांनी उगाचच गडबड चालवली आहे. मला एका दिवसात हा परवाना मिळाला तो केवळ वरचे पैसे भरले म्हणूनच. भ्रष्टाचाराने किती सोय झाली आहे पहा नां. ५०० रुपये अधिकृत शुल्क असताना १५०० रुपये भरायला लागले पण लागलीच काम झाले. आता जर ही ’सोय’ नसती तर माझे किती दिवस आणि तास वाया गेले असते. ज्यांना या परवान्याची गरज असते त्यांना ५०० रुपये म्हणजे किरकोळ रक्कम असते मग अजून १००० रुपये भरणे काहीच वाटत नाही. परदेशात भाड्याचे वाहन चालवून वाचणारे पैसे याच्या काही पटीत असतात. ’मध्यस्ता’ने सराईतपणे मला चार-पाच टेबलावर फिरवले. माझ्या आणि सरकारी अधिकाऱ्यांच्या सह्या घेतल्या. कोठेही थांबायला लागले नाही. सर्व सोपस्कार कायदेशीररीत्या ’संपन्न’ झाले. कोणीही काही चौकशी केली नाही.’

अशा अनेक प्रकरणांची माहिती लोकांना असते. पण सरकारला नसते. झोपलेल्याला उठवता येते पण झोपेचे सोंग आणणाऱ्याला उठवता येत नाही हेच खरे.

सरकारी नियमांची ओळख शालेय अभ्यासक्रमात करून देता येईल कां? जन्ममृत्यूची नोंद करणे, वाहन परवाना मिळवणे, PAN साठी नोंदणी करणे, बॅंक अकाउंट उघडणे, ७-१२चा उतारा मिळवणे, पासपोर्ट काढणे या गोष्टी जरूर शालेय कार्यक्रमात अंतर्भूत कराव्यात.

भूकंप

2011-09-01T20:53:00.001+05:30

काही गोष्टी थक्क करतात तर काही विचार करायला लावतात. जपानबद्दल मी वेळोवेळी काही लिहिले आहे. तो देश दोनदा बघितला आहे व प्रत्येक वेळी थक्क होऊन विचार करायला लागला आहे. पण आजची बातमी काही औरच आहे. हादरवून टाकणारी आहे.

भूकंपाच्या वेळी मदतीस गेलेल्या लोकांचा अनुभव असा कि मदत मिळण्यासाठी लोक रांगेत उभे राहात आणि प्रत्येकी एक एक मदत वस्तु घेऊन परत जात. कधी गोंधळ नाही कि धक्काबुक्की नाही.

हळूहळू जसे भग्नावशेष बाजूला करू लागले तशा मौल्यवान वस्तू मिळायला लागल्या. त्यात पैशाची पाकिटे होती, तिजोऱ्या होत्या. मग अशा सगळ्या वस्तू सरकारकडे जमा केल्या. त्यातल्या फक्त रोख रकमेची बेरीज झाली १३०० कोटी रुपये.

किल्लारी किंवा भुजच्या भूकंपाच्या वेळी अशी काही रक्कम सरकारजमा झाल्याचे कोणी ऐकले आहे कां?

दूरध्वनी

2011-08-30T14:51:00.000+05:30

वीस वर्षाचा आढावा घेऊन पाहिले तर कांय दिसते? सोयी किती वाढल्या आणि गैरसोई किती वाढल्या?

सोय़ी बघायच्या तर फोन जवळ ठेवायचे अवधान असल्यास बसल्या जागेवरून न उठता फोन घेता येतो. फोन कोणाचा आहे हे उचलायच्या आधीच कळते. त्यामुळे उत्कंठेचे क्षण थोडे कमी झाले. काही उस्तादांना तर रिंगच्या आवाजावरून कोणाचा फोन ते कळायचे सेटींग करता येते. फोनवरून संदेश पाठवायची सोय तर फार मोठी आहे. नुकतेच एका डॉक्टर मित्राने आपण एके काळी दहा हजार रुपयांचा पेजर विकत घेतला होता त्याची गोष्ट सांगितली.

पूर्वी तक्रारी दोन प्रकारच्या असायच्या. रॉंग नंबर लागायचे व दुसऱ्याचे संभाषण ऐकायला मिळायचे. खरे म्हणजे ही दुसरी तक्रार ही एक फुकट करमणूक होती. हल्ली दुसऱ्यांच्या आयुष्याबद्दल जाणून घेणाऱ्या रिआलिटी शोची वाढती आवड पाहिली कि पुर्वी लोक कशी खोटीखोटी तक्रार करायचे ते लक्षात येईल. वास्तविक दुसऱ्यांचे संभाषण ऐकणाऱ्यांचा हेवा वाटला तरी आपले संभाषण पण कोणी ऐकत असेल म्हणून खरे तक्रार करायची. आणि रॉंग नंबरची विशेषता अशी होती कि बेटा तो कधी ’व्यस्त’ असत नसे. लागायचाच. त्याचे मूळ कारण असे होते कि तबकडी फिरून मूळ ठिकाणी पोहोच्यायच्या आधीच पुढचा आकडा फिरवला जायचा.

आता नविन यंत्रात वीसपट जास्त कटकटी आहेत. पूर्वीचा फोन कोठेही वापरता यायचा. आता सगळ्या खोल्यात सिग्नल मिळेल याची शाश्वती नाही. वर जी व्यक्ती फोन उचलायला नाराज असते - म्हणजे तीर्थस्वरूप- त्यांच्याच फोनला बरोबर सिग्नल मिळतो. ही फक्त पहिली पायरी झाली. आता भलत्या दुसऱ्यांचा आवाज ऐकू येत नसला तरी स्वत:चाच आवाज ऐकू येतो. कंपन्यांनी अपेक्षा भरमसाट वाढवल्या आणि सोयी कोंबल्या आणि त्याप्रमाणात ग्राहकाचे व्यवस्थित प्रबोधन झाले नाही. आता माझ्या दूरध्वनीमध्ये कायकाय सोयी आहेत हे मलाच नीट माहित नसल्यामुळे वापरताना काही अडचणी येतात. उदाहरणार्थ ब्लूटूथ आणि वायफाय यातील फरक माहित नसल्यामुळे आपले यंत्र कसे वापरायचे हे कळत नाही. इतर लोक जास्त हुशार वाटतात. मग कोणी आपले यंत्र हातात घेऊन आपल्यालाच काही शिकवायला लागले कि ओशाळल्यासारखे होते.

पूर्वी तक्रार करणे पण किती सोपे होते. यंत्र आणि सेवा दोन्हीही एकाच ठिकाणहून आलेले. आता सेवा देणारे यंत्र ठिक नाही म्हणतात आणि यंत्र देणारे सेवा देणाऱ्यांकडे दोषारोप करतात.

स्पर्धेमुळे किंमत कमी झाली म्हणे. पण कमी रेटमुळे संभाषणे जास्त आणि त्याप्रमाणात संभाषणकला प्रगत झाली नसल्यामुळे गैरसमज जास्त आणि समजावण्या जास्त. त्यामुळे एकूण फोनवर होणारा पूर्ण कुटुंबाचा खर्च पहिल्यापेक्षा जास्तच झाला आहे.

गोळा बेरीज

2011-08-27T07:33:00.000+05:30

एक संकेत स्थळ आहे myneta.info . येथे निर्वाचीत आमदार तसेच खासदारांची माहिती मिळते. कोणाकडे किती जमा झाली आहे, कोणावर किती गुन्हेगारी खटले आहेत आणि यांची शैक्षणिक पात्रता किती आहे? वगैरे मनोरंजक म्हणा किंवा धक्कादायक म्हणा असा मजकूर वाचायला मिळतो.

आमच्या विभागातील भाजपच्या आमदार निवडून आल्यावर लागलीच मर्सिडीज गाडीतून हिंडायला लागल्या हे नजरेतून सुटले नाही. जर कोणी कॉंग्रेसचा प्रतिनिधी आम जनतेप्रमाणे रस्त्यावर चालताना दिसला तर जरूर टिपण टाकीन.

ग्राहक राजा

2011-08-05T16:20:00.000+05:30

सहसा मला कंपन्यांना चोपायला आवडत नाही. पण दोन कंपन्यांनी डोके फिरवले आहे. त्यांची जाहीर बदनामी होणे आवश्यक आहे.

प्रथम उल्लेख करायला पाहिजे एअरटेलचा. गेले तीन महिने आठवड्यातून पाच वेळा आगंतुक फोन येऊन ’नवीन कनेक्शन हवे आहे का’ विचारतात. शेवटी वैतागून आता मी कंपनी बदलीन अशी धमकी दिली तर ती कॉल सेंटरवाली म्हणाली, ’बदला की.’ आज भारती एअरटेलचा फायदा कमी झाल्याची बातमी वाचून काही आश्चर्य वाटले नाही. या कंपनीची वेब साईट तीन महिन्यापासून बिघडली आहे. त्यांच्या कस्टमर रिलेशन सेंटरवरच्या मुली फोनवर खिदळत गप्पा मारत असतात. समोर असलेल्या ग्राहकाची अजिबात पर्वा नसते. १५ दिवसात भरायचे बिल मिळायला १२-१३ दिवस लागतात. ते मिळाल्यावर तीन दिवसांनी बिल पाठवले आहे असा sms येतो. सगळाच गोंधळ. जर कोणाला वाटत असेल कि एअरटेल चांगली कंपनी आहे म्हणून त्यांची सर्विस घ्यावी तर पुन्हा विचार करावा.

दुसरी (अप)मानकरी कंपनी म्हणजे गोदरेज. मायक्रोवेव्ह बिघडला तर माणूस पाठवायला ३५० रुपये घेतले. मग त्याने खराब झालेल्या भागाचे निदान केले. त्याला विचारले कधी आणून बसवणार? तर म्हणतो कसा,’ काहीच सांगू शकत नाही. एक दिवसात, एक आठवड्यात किंवा एक महिन्याने देखील, कंपनी आम्हाला सपोर्ट करत नाही.’ अशा कंपन्यांपासून दूर राहिलेलेच बरे.

समस्यापूर्ती

2011-08-04T19:52:00.000+05:30

लहानपणापासून एकच शिकवले जाते कि जगात प्रश्न आहेत आणि त्यांची बरोबर उत्तरे आहेत. मग संभाव्य प्रश्न आणि त्यांची नक्की उत्तरे पाठ करण्यात वर्षे निघून गेली. आता लक्षात येते आहे कि समस्या नक्की असतात आणि त्यांची उत्तरे संभाव्य असतात.

उदाहरणार्थ काल एक जहाज पुन्हा मुंबईच्या किनाऱ्यावर भरकटत आले. मग हे कसे होऊ शकले? हा एक नक्की प्रश्न किंवा समस्या आहे. पण उत्तरे अनेक आहेत. सारी संरक्षण व्यवस्था ढिली झाल्याने आता अनेक उत्तरे पुढे येताहेत. यातील कोठलेही उत्तर १०० टक्के या प्रसंगाची पुनरावृत्ती रोखू शकणार नाही.

एखाद्या अवघड समस्येची उकल करण्यासाठी उत्तराची भाषा करायची नाही. जे काही करतो त्याला उपाययोजना म्हणणे जास्त सयुक्तिक होय. प्रत्येक वेळा उपाययोजना करतो म्हणजे एक शास्त्रीय प्रयोग करतो. जर उपाययोजना यशस्वी झाली तर नविन ज्ञान मिळाले असे समजावे. जर अयशस्वी झाली तर पुन्हा नवे उपाय योजायचे. पण या प्रकारे काम करण्यासाठी शास्त्रज्ञाची चिकाटी आणि जिज्ञासा असणे जरूरी आहे.

या बदलत्या दुनियेत, वर लिहिल्याप्रमाणे, जर आपली वृत्ती एका पक्क्या उत्तराच्या शोधात असेल तर प्रगती होणे अवघड आहे.

साठा उत्तरांची कहाणी एका उत्तरात सांगायला जाऊ नयेच.

रात्ररंग

2011-08-03T20:12:00.000+05:30

अरूण शेवते यांनी संपादित केलेल्या या पुस्तकात विविध क्षेत्रातील मान्यवरांचे रात्रीवर लेख आहेत. अनेक प्रकारचे प्रसंग व अनुभव वर्णन केले आहेत. त्यात नाटक मंडळी, राजकारणी ( वेगळ्या प्रकारची नाटकी मंडळी), पत्रकार, लेखक, कवी वगैरे अनेक धुरंधर लोकांचे ’रात्र’ विषयाचे चिंतन आहे.

बहुतेक ठिकाणी जुन्या खेड्यामधल्या घराच्या आठवणी, भुतेखेते आणि अंधाराशी निगडीत समजुतींचे वर्णन आले आहे. दारू पिणे आणि ओघाओघाने माडीवर चढून अपेक्षाभंग झाल्याची वर्णने आहेत. त्यातल्या एका प्रसंगाने मला पुन्हा तीस-पस्तीस वर्षे भूतकाळात नेले. या पुस्तकात वर्णन केलेल्या एका घटनेसारख्याच एका दुसऱ्या घटनेचा माझा एक मित्र साक्षीदार होता. म्हणजे हा मित्र असाच कोणाबरोबर त्या भागात गाणे ऐकायला गेला होता. दुसऱ्या दिवशी मला गाठून त्याने प्रथम सांगितले , ’अरे तुझा विश्वास नाही बसणार. मी काल रात्री तेथे अहमदजान तिरखवासाहेबांना भेटलो.’

सरदार अली जाफरींचा लेख मला सगळ्यात जास्त आवडला. तो लेख वाचला आणि त्याचे शब्दांकन करणाऱ्या डॉ. सुरेशचंद्र नाडकर्णींचे त्याच दिवशी निधन झाले. फार वाईट वाटले.

पुस्तकातले सत्तर टक्के लेख वाचनीय आहेत.(म्हणजे मला भावले.) एक दोन लेख डोक्यावरून गेले.

हल्लीच्या दिवसात रात्री चालणाऱ्या कारखान्यांमधील वातावरणाचे वर्णन करावे असे मनात आले आहे. बघू कधी मुहूर्त लागतो ते.

जाता जाता - आता एक चित्रपट येऊ घातलाय. यात निर्मात्यांनी जगात एकाच दिवशी वेगवेगळ्या देशात वेगवेगळ्या वेळेला कायकाय होत असते याचे संकलन केले आहे. त्यासाठी त्यांनी लोकांकडूनच छोट्याछोट्या क्लिप मागवल्या होत्या आणि त्याचे संकलन केले आहे. त्याला कथा काहीच नाही. एक कोलाज आहे.

बदल कसा घडतो? - २

2011-08-02T15:26:00.002+05:30

आता दुसरी गंमत बघा. ही आहे गाजर आणि वागणूक यांच्या परस्पर संबंधाविषयी. आता वैयक्तिक माहिती घेण्यासाठी सरकारने समजा माणशी दहा हजार रुपये दिले तर आपण माहिती देऊ, पण सरकार या माहितीचा दुरुपयोग करणार हा आपला समज तसाच राहील. जितके मोठे गाजर तितके जैसे थे.

आजकाल बऱ्याच मॅनेजरना वाटते कि वागणूकीत मोठा बदल हवा असेल तर मोठे गाजर दाखवायला पाहिजे.

एक दुसरा अनुभव असा कि बरेच लोक MSW कोर्सला समाजसेवा करायच्या वृत्तीतून प्रवेश घेतात. पुढे नोकरीला लागले कि अंगावर अशी कामे पडतात कि त्यातून समाजसेवा घडताना दिसत नाही. पैसा फार चांगला मिळत नाही पण अस्वस्थता येते. मग यातून बाहेर पडण्यासाठी वृत्ती बदलतात. विचार बनतो -’खरे म्हणजे या लोकांना आपली किम्मतच नाही आहे. त्यांना मदतीची गरज पण दिसत नाही आहे.’ अशी वृत्ती बदलली कि मग अस्वस्थता निघून जाते.

अनेक वेळा मला निरुत्साही लोकांबरोबर काम करायची सक्ती होते. यातल्या बऱ्याच लोकांना काही शिकायची इच्छा नसते. माझ्यासमोर त्यांना का बसवले आहे याची कल्पना नसते. आयत्या वेळी कोणाला तरी धरून आणलेले असते. दोष त्यांचा नसतो. आता जर मानधन भरपूर असेल तर मी माझे काम करताना भव्य काही करायच्या वृत्तीचा अनादर करतो. मोठ्ठी अस्वस्थता येते. आपण आपले काम चोख पाडतो. पण या वागणूकीमुळे भव्य काहीतरी करायची वृत्ती बदलत नाही.

पण जेव्हा अशाच निरुत्साही लोकांबरोबर काम करायचे मानधन कमी असले तर मात्र वेगळे विचार येतात. हे काय एव्हढ्या कमी पैशासाठी आपण असे काम का करावे हा विचार येतो. मग मात्र माझी वृत्ती बदलते. या लोकांना खरी गरज आहे. आपण हे ज्ञान नाही दिले तर त्यांचे नुकसान होईल. ही आपली corporate social responsibility आहे वगैरे, वगैरे. मग अस्वस्थता नाहीशी होते.

ओलिंपिकमधल्या गाजरांचा आकार एव्हढा मोठा झाला कि मूळ स्वार्थी वृत्ती सोडून खिलाडू वृत्ती आणि सांघिक वृत्ती पुढे आणण्याची कल्पना मागे पडली. तोच प्रकार फुटबॉलमध्ये आणि आता लपूनछपून क्रिकेटमध्ये.

सारांश काय कि मनाची घडण समजून घेणे आवश्यक आहे. गाढवांसमोर यशस्वीपणे चालणाऱ्या गाजरांचा उपयोग त्या जातीसाठीच मर्यादित ठेवावा. मोठी गाजरे देऊन संस्कृती बदलू पाहणाऱ्यांनी याचा विचार करावा.

बदल कसा घडतो?

2011-07-28T09:54:00.002+05:30

अनेक कंपन्या आपल्या कंपनीत ’सांस्कृतिक बदल’ घडवून आणण्याच्या विवंचनेत आहेत. हे काही येरागबाळ्याचे काम नोहे. जेव्हा संघटनेतील सर्व व्यक्ती एखाद्या प्रसंगाला समान पद्धतीने सामोरे जातात तेव्हा त्यांच्यात एक समान संस्कृती आहे असे म्हणता येते. म्हणजे एका कळपाची वागणूक बदलून त्यात नव्या वर्तनात समानता आणायचे हे स्वप्न असते. ही समानता वर्षानुवर्षे टिकली तर संस्कृती बदलली असे म्हणता येईल.

माणुस वागणूक दोन प्रकार बदलतो. एक म्हणजे जेव्हा आजूबाजूचे वातावरण बदलते तेव्हा वागणूक बदलते. म्हणजे भारतीय माणुस सिंगापूरला गेला तर वेगळा वागतो. एव्हढेच काय पण पुणे स्टेशनच्या एक नंबर प्लॅटफॉर्मवरची वागणूक सहा नंबर फलाटापेक्षा वेगळी असते.

दुसरा प्रकार म्हणजे जेव्हा माणसाची वृत्ती बदलते तेव्हा वागणूक बदलते. आज जर भ्रष्टाचाराबद्दलची वृत्ती बदलली तर वागणूकीवर परिणाम होऊ शकेल. पण खात्री देता येणार नाही. वागणूकीचा आणि वृत्तीचा संबंध किती घनिष्ठ आहे यावर संशोधन चालू आहेच. पण बहुतेक वेळा वागणुकीमुळे वृत्ती बदलू शकते. याला एक कारण आहे.

जेव्हा आपल्या वागणूक आणि वृत्तीत फरक जाणवतो तेव्हा माणुस अस्वस्थ होतो. मग ही अस्वस्थता दूर करण्यासाठी वागणूक बदलतो किंवा वृत्ती बदलतो. एक तिसरीही शक्यता अशी कि हा फरक काही अस्वस्थ करण्याइतका महत्वाचा नाही अशी भावना करून घेणे. मग काहीच बदल करण्याची आवश्यकता वाटत नाही.

मग वागणूक न बदलण्याचे दोर कापून टाकले असतील तर वृत्ती बदलण्याला पर्याय रहात नाही. स्वत:ची वैयक्तिक माहिती सरकारी जमा करायची साधारण वृत्ती नाही. पण जेव्हा असे केल्याखेरीज जगणे अवघड होईल असे लक्षात आले कि मग याची देशाला खरोखरच गरज आहे अशी वृत्ती धारण केली कि अस्वस्थता निघून जाते. आणि घरोघरी येऊन माहिती संकलन करणाऱ्यांशी आपण सहकार्य करतो.

क्रमश:

धूसर

2011-07-25T06:30:00.000+05:30

जी गोष्ट रोज वर्तमानपत्रात छापून येत आहे आणि पुणेकर ठणाणा करून सांगत आहेत त्याचे कारण दिल्लीतल्या डॉक्टरनी शोधून काढले आहे. आमचे खासदार पुणेकरांना विसरले. त्याचे कारण खास वैद्यकीय चाचण्यांच्या आधारे लक्षात आले आहे. आणि हा रोग संसर्गजन्य आहे अशी आमची खात्री झाली आहे. आपल्याला कोणी नेता केले आणि आपले जनतेप्रती कांय कर्तव्य आहे हे आठवणीतून निघून गेले. सगळे नेते पुणेकरांना विसरले आणि आता ’नेता कोणा म्हणू मी’ यावर चर्चासत्रे होताहेत. देशालाच नेता नाही ही भावनादेखील तितकीच दृढ होत चालली आहे.

या आजाराच्या पुढच्या अवस्थेत म्हणे आपण खाल्ले कि नाही किंवा कांय खाल्ले- किती खाल्ले हे पण रुग्णास आठवत नाही. ही लक्षणे पण अनेक नेत्यांच्यात दिसून येतात.

आता पुढचा खासदार निवडायच्या आधी ही वैद्यकीय चाचणी अनिवार्य करायची कल्पना कशी आहे? जर प्राथमिक अवस्था आढळून आल्यास उमेदवारी अर्ज नामंजूर करायचा. देशातल्या बऱ्याच मतदारसंघात अशीच भावना असेल.

आता कोठल्या देशात, कोठल्या बॅंकेत, कोणत्या खात्यात किती पैसे ठेवले हे पण विसरले असले तर स्वत:चीच पंचाईत करून घेतील. कारण लेखी पुरावे नष्ट करायला सरकारने चांगली आठ महिन्यांची मुदत दिली होती. पण हे काम जनतेच्या नशिबाने आणि या आजारामुळे बहुधा नीट झाले नाही. सिबीआयला काही तरी सापडलेच. आजार झाल्याच अजून एक पुरावा. त्याशिवाय ’सहकार्याचा’ पाया डळमळीत झाला आणि सहकारी फिरले. त्यांना हा रोग न होवो अशी प्रार्थना.

झोपलेल्याला उठवता येते पण झोपेचे सोंग आणणाऱ्याला उठवता येत नाही.

सुरक्षा

2011-07-24T12:10:00.000+05:30

हल्ली एखाद्या उच्चभ्रु ठिकाणी जायचे असल्यास सुरक्षा व्यवस्थेतून सहीसलामत निघण्यासाठी दहा मिनिटांचा वेळ राखून ठेवायला लागतो. पार्कींग शोधायला अजून दहा मिनिटे. काही ठिकाणी डिकी उघडायला लावतात, तर काही ठिकाणी समोरचे बॉनेटदेखील उघडून तपासतात.

सध्याची गाडी घेतली तेव्हा या त्रासाची पुरेशी कल्पना नव्हती. रिमोट लॉकिंगचे पैसे वाचवले. आता प्रत्येक वेळेला सामानाची जागा तपासायला द्यायची म्हणजे किल्ली दुसऱ्याच्या हवाली करायला लागते. त्याने तपासल्या नंतर दार नीट बंद केले नाही तर एक दिवा लागतो. मग उतरून आपल्याला दार नीट लावायला लागते. हा त्रास परवडला असे त्यांचे वागणे असते. म्हणजे तुम्ही सेंट्रल लॉकिंगची गाडी घेतली नाही म्हणजे तुम्ही फालतू असणार (जसे मोबाईल नसणाऱ्यांकडे आज सगळे बघतात) आणि आमच्या उच्चभ्रू ठिकाणी तुमच्यासारख्या लोकांचे काम कांय असा आविर्भाव चेहऱ्यावर आणतात.

पुण्यात विवांन्ता हॉटेलमध्ये( म्हणजे जुना निळा हिरा) कोणाला भेटण्यासाठी दोन तासाच्या अंतराने जायला लागले. दुसऱ्या वेळेस त्या माणसाने मला ओळखले कि हा आज एकदा येऊन गेला आहे, तरी देखील गाडीला पुन्हा तपासणी चक्रातून जायला लावले. आता जर मला माहिती आहे कि माझी गाडी सखोल तपासली जाते तर मी पुन्हा बाहेर जाऊन आक्षेपार्ह वस्तू आणीन कां? अती झाले कि हसू येते.

प्रसाद चेंबर्स

2011-07-21T21:20:00.000+05:30

गेल्या वर्षी ऑपेरा हाऊसच्या प्रसाद चेंबर्समध्ये जायचा योग आला होता. एकूण तीन दिवस मी तेथे गेलो. त्यामुळे त्या भागाची माहिती ताजी होती. प्रसाद चेंबर्समध्ये जायला दारातील खास सुरक्षाव्यवस्थेतून जाणे अनिवार्य होते. पण एकूणच ती व्यवस्था म्हणजे नाटक आहे असा समज त्यावेळी झाला होता. नुसते त्या दाराच्या खास चौकटीतून गेले म्हणजे तुम्ही तपासले जाता कां? आजूबाजूला कोणी सुरक्षा अधिकारी उभा नव्हता. या बिल्डींगला लिफ्ट अपुऱ्या आहेत म्हणून भल्या मोठ्या रांगा. अनेक जण जिने चढून जाणे पसंत करतात. आत मात्र सहज दोनशे - तीनशे सुरक्षा कर्मचारी असतील. सर्वत्र कॅमेरे लावलेले. एखाद्या कंपनीत जायचे म्हणजे बूट बाहेर काढायचे, झडतीला सामोरे जायचे. एकूण झडती म्हणजे देखावाच, पण झडती घेतली जाते आहे म्हणून संभाव्य चोरी रोखली जात असावी. आत सगळा गुजराती मामला.

त्या अनुभवावर आधी एक टिपण टाकले होते.

http://meekaaymhanato.blogspot.com/2010/02/blog-post_22.html

या जवाहिऱ्यांना सरकारने वांद्र्याला चांगली ऑफिस बांधून दिली आहेत. पण हे लोक तेथे जायला राजी नव्हते. जसे भायखळ्याचा बाजार वाशीला जायला वर्षे लागली तसा हा बाजार वांद्र्याला जायला मुहुर्त सापडत नव्हता. आता एका दणक्यात हे काम सोपे झाले.

कधी कधी बदल घडायला एक दणका लागतो हेच खरे. पण त्यात निष्पाप जीव गेले हे फार वाईट झाले. मला काळजी आहे कि तिकडे सुरक्षा व्यवस्था इतकी बळकट करतील कि कामावर जाणाऱ्या लोकाचे हाल होतील.

आधुनिक शून्य

2011-07-21T11:20:00.002+05:30

भारताने जगाला ’शून्य’ दिले. तीच परंपरा चालू ठेवणारे संशोधक आज अमेरिकेत आहेत. त्या शात्रज्ञांचे प्रेरणास्थान कोणते असते? कोठला विषय त्यांना भावतो?

भारतीय शास्त्रज्ञांना विशेषत: अर्थशास्त्र विषयात संशोधन करणाऱ्या भारतीयांना आपण मानतो. अशाच एका भारी संशोधकाने तयार केलेले मॉडेल वाचनात आले. जरा नाजूक विषयावर असलेले मॉडेल एका प्रसिद्ध विद्यापिठात बसून केले आहे. म्हणजे या संशोधनाचे पैसे व्यवस्थित मिळाले असणार. शिवाय मदत करणाऱ्यांचा ऋणनिर्देश वगैरे परिपूर्ण आहे. निखळ आनंद देणारे हे टिपण वाचकांच्या सुपूर्द करत आहे.

http://www.princeton.edu/~dixitak/home/Elaine-Final-Web.pdf

लिंब

2011-07-18T18:14:00.001+05:30

आपल्याकडील ऐतिहासिक वास्तूंमध्ये आपल्या पूर्वजांच्या प्रतिभाशक्तीची ओळख होते. विशेषत: देवळांची निर्मिती कशी केली असेल याचा विचार करत बसलो तर मधल्या काळात अनेक भारतीय व्यवस्थापनाच्या शिकवणी लुप्त झाल्या आहेत याची खात्री वाटते. देवळांच्या बांधणीत कोठेही कसूर ठेवली नाही.

एक गोष्ट कानावर पडली. देवळाच्या घुमटाजवळ बसवण्यासाठी कलाकार एक मूर्ती साकारत होता. एक घाव चुकीचा पडला आणि नाकाजवळ एक कपचा उडाला.त्याने नव्याने दुसऱ्या दगडात पुन्हा एकदा मूर्ती बनवायला सुरुवात केली.

हे सर्व बघणाऱ्याने त्याला विचारले, ’काय रे, ही मूर्ती कोठे बसवणार आहेत?’
’जमिनीपासून ५० हात वर’
’मग तेथे या मूर्तीचे नाक विद्रुप झाले आहे हे कोणा जमिनीवरच्या माणसाला कळेल कां? कशाला व्यर्थ खटाटोप करतोस?’
’दुसऱ्या कोणाला कळो ना कळो, मला तर जाणीव आहे नां? मी असे काम कसे करू?’

अशा सोप्या साध्या गोष्टी आपल्या अभ्यासक्रमात कां येऊ शकत नाहीत?

स्थापत्यशास्त्रातील अद्भुत कलाकृतींना आजच्या काळातही तोड नाही. आणि एक लक्षात ठेवले पाहिजे कि त्या काळी आकडेमोडीसाठी ना संगणक होते ना मोठे ड्रॉईंग पेपर. दगडी भिंती अशा काटकोनात दिसतात कि जणू मशिनने तयार केल्या आणि बसवल्या.

काल लिंबची बारा मोटेची विहीर बघायला गेलो होतो. पुण्याहून साताऱ्याला जाताना साताऱ्याच्या अलिकडे सुमारे १२ किमी वर डावीकडे हा फाटा फुटतो. खुणेसाठी मोठी स्वागत कमान आहे. लिंब गावातून पुन्हा उजवीकडे वळून जायला लागते. जो पर्यंत तुम्ही विहिरीत डोकावून बघत नाही तोपर्यंत विहिर कांय बघायची असे वाटत असते. पण विहिरीला बसवलेल्या बारा मोटांच्या सोयीपेक्षा आत बनवलेला छोटा महाल थक्क करणारा आहे. आजही या विहिरीतले पाणी अत्यंत स्वच्छ आहे. शिवाय तीनशे वर्षांपूर्वी काढलेले पाट आजही वापरात आहेत.

वर वर्णन केलेले सर्व काही अनुभवायला मिळते. त्या काळच्या अभियंत्यांना आणि कारागिरांना प्रणाम.

तुळापूर

2011-07-16T16:04:00.002+05:30

काही छोट्या उपहारगृहांची आठवण नेहमी राहते. त्यातले आवर्जून सांगावे असे ठिकाण म्हणजे पुण्याजवळील तुळापूर येथील निरगुडकर फार्मचे उपहारगृह. काल तेथे तिसरी भेट झाली. रस्त्याला लागून असलेल्या उपहारगृहात झाडांच्या सावलीत टेबले टाकली आहेत. सर्व जेवण ऑर्डर मिळाल्यावरच शिजवले जाते. वेळ ठेवूनच जायला हवे. सुरुवातीला खेकडा कांदा भज्यांनी भूक वाढवली. त्यानंतर अप्रतिम भाकर-मेथी भाजी-शेवग्याच्या शेंगांची आमटी-पिठले, कढी-भात आणि लस्सी अशी थाळी मिळाली. ताज्या भाज्यांची चव अजून जीभेवर रेंगाळते आहे. हॉटॆलचे मालक जातीने काय हवे काय नको विचारायला हजर होते. हवी तेव्हढी भाजी, कढी मिळाल्यावर जरा जास्त खाणे झाले हे सांगायला नकोच.

संभाजीमहाराजांच्या संगमावरील समाधीजवळ देखील अनेक हॉटेले आहेत. पण या ठिकाणची तुलना त्यांच्याशी होऊच शकत नाही.

पारख

2011-07-12T16:05:00.000+05:30

काल मी पोषाखाची विशेषता उल्लेखिली.

पोलिसाच्या वेषात हल्ली काही गुन्हेगार वावरत असतात अशी बातमी नुकतीच वाचनात आली. मग धनिकाच्या वेषात भिकारणीने कां वावरू नये. आणि हल्ली धनिकांच्या जीन्स इतक्या फाटलेल्या असतात कि ती मुले भिकारीच वाटतात.

आज औरंगाबादेत झकास पोषाखात भीक मागणाऱ्या बायकांना पोलिसांनी चौकशीसाठी ताब्यात घेतल्याची बातमी आली.म्हणजे त्यांच्या जीन्स फाटल्या नव्हत्या. मुंबईत फाटक्या जीन्स म्हणजे धनिक व्यक्ती. प्रत्येकाने आपली खूण आपल्या पोषाखातून द्यावी ही अपेक्षा. तसे पाहायला गेले तर मनाची प्रवृत्ती वागण्यात उतरते तशी पोषाखात पण उतरते. साहजिकच ह्या ’खऱ्याखुऱ्या’ भिकारणी नाहीत असा लोकांना संशय आला. पोलिसांना नाही आला बरं. त्यांना दुर्घटना झाल्याखेरीज काहीच अंदाज येत नाही. आणि गेल्या आठवड्यात काळिमा लावणारी दुर्घटना झाली तरी ती नाकारण्यापर्यंत यांची मजल गेली.

एखाद्या कंपनीत काम करणारे कशा पद्धतीने काम करतात त्या वरून तेथील कामाचा दर्जा ओळखता येतो. म्हणजे कोणी बाहेरची व्यक्ती जर कामाच्या ठिकाणी गेल्यास जपानी कामगार मान वर करून बघणार नाही. मग भले तुम्ही कम्पनीचे संचालक असेनात कां. कामात गुंतलेले मन चांगल्या दर्जाचे उत्पादन देणार.

जर काही कारणासाठी कंपनीतच चालत जायला लागले तर चालायची पद्धत तुमच्या मानसिकतेबद्दल जरूर काही सांगते. ढेपाळलेल्या चालीचा माणूस ढेपाळलेला दर्जा देणार.

गजल

2011-07-11T17:56:00.002+05:30

प्रत्येक ठिकाणाचे पोषाखांसंबंधी अलिखित नियम असतात. देवळात जाताना स्वच्छ कपडे आणी आंघोळ हे गरजेचे असते. देवळाच्या बाहेर जरी पाटी नसेल तरी आपण चपला ठेवायची जागा शोधून अनवाणी आत जातो. शास्त्रीय संगीताच्या कार्यक्रमाला भारतीय बैठक दिसली कि चपला काढून ठेवायची जागा शोधू लागतो. पण आता बैठकीवर चपला बूट घालून चालणारे लोक दिसले कि बरोबर वाटत नाही. बर्म्युडा घालून येणारे अजून तरी दिसत नाही. पण तो दिवस फार दूर नाही. हौशे-नवशे वाढत चालले आहेत.

तर सांगायची गोष्ट कांय कि काल पुष्कर लेलेचा कार्यक्रम संपल्यावर बाहेर सीडींची विक्री होत होती. तेथे एक टिपिकल नवशा उगवला. त्याला बहुधा पुस्तिका मिळाली नव्हती. ’अभी गाया वो गजल इस सीडीमे है क्या?’ सीडी विक्रेत्याला काय उत्तर द्यावे हे कळेना. पुष्कर गजल गायला नाही हे सांगावे तर हा युवक खरेदी करणार नाही. पुष्करचे गाणे गजल म्हणून विकायचे कां? ’हां हां, इसमे वैसेही गाने है.’ मीराबाई आणि कबीराच्या गजला लवकर एफएम वर ऐकायला मिळोत ही प्रार्थना.

पर्वणी

2011-07-10T16:40:00.001+05:30

पंडीत कुमार गंधर्व म्हणजे एक सर्जनशील कलावंत. वेगवेगळ्या शैलींचा अभ्यास करता करता भारतीय परंपरेतील भक्तीसंगीताचा ठेवा जतन करण्यात त्यांचा हातभार भारतीय कधीच विसरू शकणार नाहीत. नेहमी मला वाटायचे कि हे पुढे नेण्यासाठी कोण कलाकार पुढे येतील. पण आता चिंता नाही. वीणा सहस्रबुद्धे, मंजिरी आलेगावकर, कन्या कलापिनी आणि पुष्कर लेले या चौघांनी हे काम हातात घेतलेले अनुभवास आले. कदाचित अजूनही काही जण असतील. पण माझ्या माहितीत हे चार. त्यात कुमारजींची आठवण करून देण्यात पुष्करचा क्रमांक वरचा.

सहा महिन्यांपूर्वी पुष्कर लेलेचा ’कुमार गंधर्व दर्शन’ कार्यक्रम ऐकण्याचा योग आला होता. कार्यक्रमात सादर होणाऱ्या गाण्यांची पुस्तिका वाटली. नुसते गाण्याचे शब्द नाहीत तर सोप्या हिंदीत भाषांतरदेखील केलेले. या गाण्यात किती छान अर्थ भरला आहे याची श्रोत्यांना जाणीव करून देण्यात याचा उपयोग झाला. किती गायक असे ग्राहकाभिमुख असतात? त्यानंतर त्याच्या वेबसाईटवर असलेली गाणी अनेक वेळा ऐकण्याचा नाद लागला. (सध्या हे पान उघडत नाही. कांय झाले असेल पुष्करच जाणे.) त्या कार्यक्रमाला बरेच नामवंत उपस्थित होते. २५० प्रेक्षक बसू शकतील तेथे ४०० माणसे जमली होती. गोंधळ होतो कि कांय वाटले. पण कुमारांची पुण्याई आणि पुष्करवरील प्रेमामुळे अनेक लोकांनी अडीच तासाचा कार्यक्रम उभ्याने ऐकला.

आज पुन्हा एकदा पुष्करच्या तयारीचा अंदाज देणारी मैफल ऐकायला मिळाली. वास्तविक पाहता ही एक खास पर्वणीच होती. जोडीला मिलिंद मुळीक यांचे निसर्गचित्राचे प्रात्यक्षिक. कानांना आणि डोळ्यांना एकाच वेळी मेजवानी.

पुन्हा एकदा योजलेल्या गाण्यांची पुस्तिका हातात पडली. सुरदास,मीराबाई आणि कबीराची निर्गुणी भजने म्हटली गेली. मिलिंदने चित्र काढायला सुरुवात केली. आज ’निर्गुणी’ चित्र बघायला मिळणार असे वाटत असताना रंगांमधून ’सगुण’ आकार साकारायला लागले. रेषांनी झाडे, पर्वत उभे राहत होते. मिलिंदने स्वत: या पर्वणीचे वर्णन ’युफोरिया’ या शब्दात केले. आज काढलेली निसर्गचित्रे त्याच्या नेहमीच्या शैलीपेक्षा बरीच वेगळी होती.

पुष्करची एक खासियत म्हणजे शब्दाच्या अर्थाप्रमाणे ताना घेणे. हे मला फार आवडले. देवाचे नांव आळवताना स्वरातून श्रद्धा ओथंबून वाहताना जाणवते.

दोन्ही कलाकार प्रतिभावंत. अपरिमित मेहनत घेणारे. दुसरे एक साम्य असे कि कुमार छोट्या तानांचे महत्व ओळखत. म्हणजे स्मॉल इज ब्यूटीफुल. तसेच मिलिंदचे काही छोटे स्ट्रोक असा काही चमत्कार करतात कि चित्राचे स्वरूप विलोभनीय होते.

देव या दोघांना दिर्घायुष्य देवो.

सरकारी पाहुणे

2011-07-06T19:35:00.000+05:30

कांय दुनिया आहे पहा? ज्या माणसाने आपल्याकडे चहाला यावे म्हणून पुणेकर धडपड करीत त्या माणसाला प्रेमाने चहा पाजला म्हणून नोकरी गमवायची पाळी आली. पण बदलीवर भागले.

वदंता अशी आहे कि या कैद्याला योग्य ती कठोर वागणूक मिळावी म्हणून हे तुरुंगाधिकारी पहाटे ५ ते ६ वातानुकुलीत यंत्रणा मुद्दाम बंद करत होते म्हणे. पण त्याकडॆ कोणी लक्ष दिले नाही.

आंधळी न्यायदेवता १५ ऑगस्टची वाट बघते आहे. नंतर ओवरटाईम करायला लागेल बहुधा.

इकडे पुण्यात शिक्षणसंस्थेचे पदाधिकारी भेटले. म्हणाले’ या वर्षी प्रवेशासाठी चिठ्ठीचे प्रकरण कमी आहे. कारण एक नेते गेले तुरुंगात आणि दुसरे गेले स्वर्गात.’

मोजमाप - ४

2011-07-01T17:26:00.000+05:30

गूगलने गडबड केली बघा. मी मोजमापाच्या बद्दल इतके लिहीले- बहुतेक विरोधातच- तरी त्यांनी आगाऊपणे ब्लॉगवर मोजमापाचे बटण टाकले. लोकांना मोजमापाशिवाय राहता येत नाही कांय? अगदी देवाचे नांव घ्यायचे झाले तरी मण्यांची माळ वापरणार. हल्ली तर चक्क कॅल्कुलेटर वापरून जप करणारे बघण्यात आले. फिरायला गेले तरी अंतर मोजणार. सारखे वजन मोजणार. घासाघासाला कॅलरी मोजणार.

आता ब्लॉग लिहिणाऱ्याने पण काहीतरी मोजले पाहिजे म्हणून तथाकथित सोय केली आहे म्हणे. किती जणांनी ब्लॉग वाचला. किती पाने पाहिली वगैरे निरर्थक मोजमापे कांय कामाची. इतकी वर्षे ही मोजमापे नव्हती म्हणून मी काही ब्लॉग लिहायचा थांबवला कां? कां काही बदल केले?

मोजमापाला अर्थ तेव्हाच येतो जेव्हा त्याच्यामागील उद्दीष्टे स्पष्ट असतात. मला हवी असलेली मोजमापे कोठली असतील? मराठीत वापरायला लागलेल्या इंग्रजी शब्दांचे प्रमाण किती आहे? कोणते ब्लॉग किती जणांनी वाचून आनंद मिळवला? किती वेळा तोच ब्लॉग एखाद्या वाचकाने पुन्हा वाचला? किती ब्लॉग वाचून एखाद्याने स्वत:चा ब्लॉग सुरू केला? अशा मापनाने मला काहीतरी वेगळे लिहावेसे वाटू शकेल.

मोजमापनात आवश्यक असते ती व्याख्या काही गूगले स्पष्ट केली नाही. मग किती वाचक याला काही अर्थ उरत नाही. पहिल्या वाक्यानंतरच उंदराला टिचकी मारून दुसरीकडे जर वाचक पळाला असेल तर गूगलकडून मिळालेले मोजमाप फसवे नाही कां? तसेच एखादे पान उघडल्यावर दुसऱ्या महत्वाच्या कामाची आठवण होऊन हे पान उघडेच राहिले तर वाचकाने दीर्घ काळ वाचन केले असा गूगलचा समज होत असेल कां? हे प्रश्न अनुत्तरीत राहतात आणि मोजमापावरचा विश्वास उडतो.

आणि सरासरीला काही अर्थ नसतो. एखाद्याचे डोके फ्रिजमध्ये ठेवून आणि पाय भट्टीत टाकून त्याच्या शरीराचे सरासरी तापमान सर्वसाधारण आहे हे सिद्ध करता येईल. पण ते ऐकायला ती व्यक्ती जिवंत नसेल.

वेध परदेशाचा

2011-06-30T10:13:00.002+05:30

काल अमेरिकन राष्ट्रपतींनी सांगितले कि योग्य दर्जाचे मनुष्यबळ नसल्यामुळे आज अमेरिकेतील उत्पादनक्षेत्रातील वीस लाख नोकऱ्या भरता येत नाही आहेत. तर अमेरिकन नागरिकांनी शिक्षणाची कास धरावी आणि देशाच्या उत्पादनवाढीला हातभार लावावा.

भारतातली परिस्थिती कांय आहे. पदवी देणाऱ्या शिक्षणसंस्थांचे पेव फुटले तरी प्रत्यक्ष उत्पादनाशी निगडीत कामगारवर्ग तयार होत नाही आहे. मग अभियांत्रिकी डिप्लोमा मिळवलेल्या उप-अभियंत्यांना कामगारवर्गात गुपचुप समाविष्ट करण्यात येत आहे. हे लोक अनेक अधुनिक यंत्रे शिताफीने हाताळतात. त्यात कॉलेजमध्ये मिळालेल्या शिक्षणाचा संबंध नसून कंपनीत मिळालेले प्रशिक्षण आणि मूळची बुद्धीमत्ता यांचा सम्बंध जास्त असतो. इंग्रजीची तोंडओळख असलेला असा ’कामगार’ अनेक ठिकाणी नजरेस पडतो. वास्तविक पाहता या वर्गाची अभियंता बनायची सुप्त इच्छा दाबली जात आहे. त्यांच्या जोडीला असलेला सहाय्यक कंत्राटी कामगार मात्र अडाण्यातला अडाणी असतो. थोडक्यात कामगारवर्गात देखील वर्णभेद दिसायला लागला आहे. मग सर्वात जास्त पगार मिळवणारा व सगळ्यात कमी पगार मिळवणारा यांच्यामधील दरी वाढत चालली आहे.

एकेकाळी दुबईला आपले केरळीय बंधू मोठ्या संख्येने जायचे तसे आता मराठी बांधव जगभर पसरताना दिसतील. परदेशात आणि परदेशी कंपन्यात त्याच श्रेणीच्या कामाचे वेतन जास्त मिळते हे एकमेव कारण. मग पदाचा विचार कोण करतो?

आधी कॉल सेंटर धंद्यात आपण आघाडी घेतली तसेच उत्पादनक्षेत्रात व्हायला काहीच हरकत नाही. भारतीय उद्योजकांची मात्र वाईट होरपळ होताना दिसते आहे. कारण पारंपारिक समजुतींमुळे कामगारवर्गाशी कसे जुळवून घ्यायचे याची जाणीव नाही. बदलत्या दुनियेत जुनी व्यवस्थापनाची कालबाह्य पद्धत चालत नाही. कामगारांवर विश्वास टाकायची वेळ आली आहे. त्याला पर्याय नाही.

नुकताच मॅकडोनाल्डने कामगारभरतीसाठी काढलेला एक विडिओ बघितला. त्यात त्यांनी त्यांच्या दुकानातील व्यक्तीचे चित्रण करून ऑफिसमधील नोकरीपेक्षा त्यांची नोकरी बरी कशी याचे सुरेख चित्रण केले आहे. शेवटी शेवटी डोळ्यात पाणी येईल बरं.

विकी

2011-06-27T17:05:00.000+05:30

काल एक चुणचुणीत मुलगा भेटला. नांव विकी. पदवी शिक्षण एकीकडे करताना या प्रसिद्ध कंपनीमध्ये कंत्राटी नोकरी करतोय. कामाची पद्धत इतकी सुंदर कि चहा आणून द्यायच्या आधी विचारले, ’तुम्हाला चहा हवा कि कॉफी?’’साखर हवी कि नको?”किती घालून आणू?’सर्व विचारून छान गरम कॉफी आणून दिली.

कामाच्या ठिकाणच्या सर्व वस्तू व्यवस्थित ठेवणे हे याचे काम. मग कागद, पुस्तके जागच्या जागी ठेवायची. संगणक पुसून स्वच्छ ठेवायचे वगैरे कामे तो करत होता. त्याच्या वरिष्ठाने पण याचे कौतुक केले.आता अशा प्रकारच्या कामासाठी माणसांची नेमणूक करावी कां हा प्रश्न बाजूला ठेवा.भारतात अशी चैन चालते.

दुपारी कंपनीतला साहेब एका मिटींग साठी गायब झाला. पण माझ्या जेवणाची सोय केली आहे असे सांगून गेला. जेवायच्या वेळेला या मुलाने- कॅंटीन फारच दूर होते म्हणून- एका झाकलेल्या बशीत जेवण आणून दिले. बरोबर लागणारे कांटॆ-चमचे, टिश्यू पेपर व्यवस्थित ठेवले. मग माझ्या समोर बसून गप्पा मारत बसला. त्याच्या जेवणाची मी चौकशी केली तर म्हणाला, ’कंपनीचे कॅंटीनचे जेवण परवडत नाही. आई घरी डबा भरून देते सकाळी.’ वास्तविक कोठल्याही कंपनीचे कॅंटीनचे जेवण हे बाहेरच्या मानाने स्वस्तच असते. ते पण याला परवडत नाही म्हणजे पगार किती असावा देव जाणे.

आई बाबा दोघेही एका दुसऱ्या कंपनीत कंत्राटी सफाई कामगार आहेत. याचे दुसऱ्या वर्षाचे पदवी शिक्षण चालू आहे. वास्तविक याचे खरे नांव दुसरेच आहे, पण शाळेत पटावर नांव ’विकी’ लिहिले गेले. तेच प्रचलित झाले. मला ’व्हाईट टायगर’ पुस्तकातील प्रसंगाची आठवण झाली.

पुढे कांय करणार आहेस?

’काय माहित. येथे ब्रेक नक्की मिळणार.’ आता ही परिस्थिती असूनही तो मनापासून दिलेले काम करण्यात आनंद मानत होता. एक मात्र खरे आहे. आज असंघटित कामगारवर्गाला अक्षरश: पिळून काढले जाते आहे. ओवरटाईमचा नियम पायदळी तुडवला जातो आहे. याला प्रगत समूहातल्या कंपन्या देखील अपवाद नाहीत. त्या स्वत: जरी नियम तोडत नसल्या तरी त्यांना माल पुरवठा कंपन्यांची परिस्थिती मी जवळून पाहिली आहे. लोक बारा-बारा तास काम करतात. गुटख्याची पाकिटे सर्वत्र पसरलेली. डोके दुखीच्या गोळ्याची वेष्टणे त्यातच मिसळलेली. पूर्वी या विषयावर मी टिपणे टाकलेलीच आहेत. पण पुन:प्रत्यय म्हणून पुन:उल्लेख. सध्या मारूती कंपनीतील संपामुळे तरी लोकांच्या लक्षात यायला पाहिजे कि जपानी कंपन्यांचे अनुकरण करताना काहीतरी करायचे कमी राहिले आहे. त्याच्याकडील कंपन्यांमध्ये जिदोका संकल्पनेचा जो पुरस्कार केला जातो, तो आपल्याला कळलाच नाही आहे. सुज्ञास अधिक सांगणे न लगे.

मग त्याने माझी चौकशी केली. म्हणजे जी गोष्ट कंपनीतल्या दुसऱ्या एखाद्याने आलेल्या पाहुण्याबरोबर करायला पाहिजे ती हा तरूण करत होता. मग त्याला मी माझ्या परदेशवारीतल्या गमती सांगितल्या. गप्पा चक्क पंधरा मिनिटॆ चालल्या. तिथून निघताना कोणी घरची व्यती सोडून जाते आहे अशा आविर्भावात मला सोडायला आला.

बंदीशाळा

2011-06-24T05:43:00.000+05:30

अमेरिकेतील प्रगत राज्यांमध्ये कॅलिफोर्नियाचे नांव घेतले जाते. तेथे तुरूंगात अडकवून ठेवलेल्यांची संख्या आहे १,४३,०००. पण तुरुंगाची क्षमता आहे फक्त १,१०,००० कैद्यांची. मग पुढील दोन वर्षात ३३,००० कैद्यांना कसे सोडून देता येईल यावर एक विशेष समिती काम करते आहे. जणू काही दोन वर्षोत काही नविन गुन्हेगार ’आंत’ येणार नाहीत.

परिस्थिती अशी आहे कि शंभरातला एक अमेरिकेन नागरीक तुरुंगात खितपत पडला आहे. आता ही शाबित किंवा संशयित गुन्हेगारांची संख्या. मग बाहेर स्वातंत्र्य उपभोगणाऱ्या नागरिकात पण भावी कैद्यांची संख्या नगण्य नसणार.

एखाद्याला पोलिसांनी पकडले किंवा हटकले तरी वकील लागलीच मिळण्यावर पुढची हालचाल सुलभपणे करता येते. जसे एखाद्या अपघातानंतर जखमीला त्वरित वैद्यकीय उपचार मिळाल्यास त्याची जिवंत रहायची शक्यता जास्त असते तसेच.

मग अमेरिकेतल्या एका उद्योजकाने एक अभिनव प्रकारचा व्यवसाय सुरू केला आहे. त्यांच्या कंपनीचे सदस्यत्व घ्यायचे आणि महिना ५ डॉलर वर्गणी भरायची. मग पोलिसने पकडल्यास पंधरा मिनिटात एका अनुभवी वकिलाशी संपर्क साधायची खात्री कंपनी देते. त्यासाठी वकिलांची टोळी पण सज्ज केली आहे. रात्री अपरात्रीदेखील फोन आल्यास ही वकिल मंडळी सेवा तत्परतेने देणार. पण तुम्ही सभासद नसाल तरी दोनशे डॉलर भरून या सुविधेचा लाभ घेता येईल.

आपल्याकडे अशी योजना राबवायची ठरवली तर त्यात फोन कंपनीला पण सामिल करून घ्यायला लागेल. ’नेटवर्क नॉट अवेलेबल’ ऐकून कांय करता येणार?

एकजूट

2011-06-23T09:14:00.000+05:30

काल इन्फ़ोसिसवर खळबळजनक आरोप न्यूयॉर्क टाईम्सच्या पहिल्या पानावर वाचून भारतीय वृत्तपत्रे कांय भूमिका घेतात हे बघायचे होते. पण आज पाहतो कांय? सर्व काही शांत शांत आहे. अशी एकजूट देशावर हल्ला होतो तेव्हाच पाहायला मिळते.

चोरोंके भी उसूल होते है. आणि आज कालची परिस्थिती पाहिली तर ’सिर्फ चोरोंकेही उसूल होते है.’

दक्षिणायन

2011-06-22T13:38:00.001+05:30

२१ जून तारखेनंतर परिवर्तन सुरू होते.

काल मी न्यूयॉर्क टाईम्समधील भारत संबंधी बातम्यांचा उल्लेख केला आणि आज इन्फ़ोसिसने पहिल्या पानावर झळकण्याचा मान मिळवला. पण बातमीचा प्रकार मान खाली घालायला लावेल असा आहे. उद्याच्या भारतीय वर्तमानपत्रात ही बातमी कितव्या पानावर येईल बघू या.

अमेरिकेला खर्च कमी करायची सवय गेल्या काही वर्षात परिस्थितीने लावली आहे. मग कांय वाटेल ते करून खर्च कमी दाखवायचा. त्याचा दूरगामी परिणाम कांय होईल हा विचार मनात येऊ द्यायचा नाही अशी मनोधारणा झालेली दिसते. आधी स्वस्त कर्मचारी मिळावे म्हणून खास व्हिसा काढले. पण त्या योजनेखाली अभियंते अमेरिकेत शिरून त्यांच्याच नोकऱ्या बळकावतील हा विचार त्यांना आधी कां बरे सुचला नसेल? असो. आता असे काही खबरदारीचे उपाय योजतील कि अमेरिकेतल्या अजून काही कंपन्या बुडीत जातील. बुडत्याचा पाय खोलात म्हणतात ते खरेच आहे.

समस्या

2011-06-21T20:07:00.001+05:30

न्यूयॉर्क टाइम्स रोज वाचतो. त्यात भारताविषयी काय माहिती असते हे अदबीने बघतो. अंबानीच्या महालाला पहिल्या पानावर जागा देणारे अण्णांना किंवा रामदेवबाबाला दुर्लक्षितात हे डोळ्यात भरते. आज ब्लूमबर्गवर एका भारतीय आडनांव असणाऱ्या ब्रिटीश वार्ताहराने रामदेवबाबांच्या चळवळीची टर उडवली आहे. त्याला प्रतिक्रियांमध्ये इतका चोप बसला आहे कि काही विचारू नका.

शेवटी रामदेवबाबा कांय किंवा अण्णा हजारे कांय, दोघांनी लोकांमध्ये जाऊन काही विधायक कार्य करून दाखवले आहे तेव्हाच त्यांना अनुयायी लाभले आहेत. मला गांधीजींनी आफ़्रिकेत एक स्वतंत्र वसाहत बसवून दाखवली होती त्याची आठवण झाली. अशा प्रयोगातून लोकांना एकत्र आणायचा अनुभव मिळाल्यावर मोठ्या चळवळीची तयारी करता येते.

जेव्हा आपण एखादी समस्या सोडवायला हातात घेतो तेव्हा त्या समस्येची व्याख्या स्पष्ट करणे आवश्यक असते नाही तर बघता बघता आवाका वाढत जातो आणि काय करावे हे कळत नाही. अण्णांनी ध्येय स्पष्ट व सिमीत ठेवले आहे. पण सरकार आता ह्या समस्येची व्याप्ती अशी काही वाढवेल कि त्यात प्रगती करणे अशक्य होऊन बसेल. ही एक क्लृप्ती असू शकते.

रामदेवबाबांच्या सल्लागारांना या गोष्टीचे बहुधा ज्ञान नसावे. त्यांनी यादी भली मोठी केली आणि मग सगळीच पंचाईत होऊन बसली. जर त्यांनी फक्त स्विट्झरलंडमधील काळ्या पैशावर लक्ष केंद्रित केले असते तर सरकारला काही गोष्टी करणे सोपे गेले असते. (टाळाटाळ केली असतीच!) मग इतर देशांचा विचार - जसे मॉरिशस, पनामा वगैरे वाढत जाईल तसतसे उपाय मिळमिळीत होत जातील. कारण समस्येचे स्वरूप बदलत जाईल. अनेक देशांशी करार करायला लागतील वगैरे वगैरे. येथे मला परेटो तत्वाची आठवण करून द्यावीशी वाटते. या तत्वानुसार जगातल्या बहुतेक गोष्टी समानतेने विभागल्या न जाता ८०-२० प्रमाणात विभागल्या गेल्या आहेत.

उदाहरणार्थ आपल्या सेलमधील २०% नंबर आपण ८०% वेळा वापरतो. ऑफिसमधे २०% कर्मचारी ८०% काम करतात, मुंबईत प्रवास करताना २०% अंतराला ८०% वेळ लागतो. तसेच २०% परदेशी बॅंकामध्ये ८०% काळा पैसा सापडेल. मग अशा खात्यांची माहिती मिळवण्यासाठी जे काय प्रयत्न करायला लागतील त्यासाठी पावले उचलावीत.

मला एका गोष्टीचे राहून राहून आश्चर्य वाटते. कि एव्हढा काळा पैसा परदेशी लावण्यासाठी आपल्या बदमाष राजकारण्यांनी आणि उद्योगपतींनी चार्टर्ड अकांऊटंटची मदत नक्कीच घेतली असणार. त्यांना स्वत: असले उद्योग करण्याचे शिक्षण शाळा कॉलेजात नक्कीच मिळाले नाही. तर मग ही चार्टर्ड अकांउटंटची जमात चुप्प कशी बसली आहे? त्यांना तोंड उघडायला कसली भिती वाटते आहे कां लाज वाटते आहे?

शिकाल तर लिहाल

2011-06-08T11:14:00.000+05:30

लोकांचा सध्या समज होताना दिसतो कि महाजालाच्या विस्तारामुळे आता समतेचे वातावरण निर्माण होईल. प्रत्यक्षात असे दिसते कि महाजालावर सुशिक्षित वर्गाची घट्ट पकड बसते आहे. समाजातील दुर्बल घटकांचा आवाज अगदी क्षीण आहे. जरी नेटवर्क मिळणॆ सुलभ होत चालले आहे तरी प्रकाशित होणाऱ्या मजकूरावर शहरी वर्गाची मक्तेदारी आहे. मग वाचकांपर्यंत हेच विचार अधिकाधिक प्रमाणात पोहोचतात. आपले विचार किबोर्डच्या द्वारा लोकांना समजेल अशा भाषांमध्ये लिहिणे - म्हणजे मराठीत किंवा हिंदीत, अजूनही अवघड आहे.

रामदेवबाबांच्या बरोबर असलेला समूह त्वरित महाजालाचा उपयोग करून सरकारची क्रूरता लोकांसमॊर मांडू शकला नाही. हे काम मिडियाला करावे लागले. मग त्यात पुन्हा संकलकाची कात्री चालली असणार.

मराठी ब्लॉग विश्वात कोणी अशुद्ध भाषेत टिपणे टाकली तर त्याला लागलीच चोप बसताना दिसतो. एकूणच कष्टकरी समाजाच्या दु:खाला वाचा फोडणारे ब्लॉग बघण्यात येत नाहीत.

तुलना

2011-06-04T13:05:00.000+05:30

जरा भारतात पाय टॆकतात तोच एक अमेरिकेहून आलेला बिल्डींगमधला बालमित्र भेटला.
घरी रंगकाम काढले आहे. सगळ्या पसाऱ्यात, रंगाऱ्यांच्या रामरगाड्यात जागा शोधून गप्पा सुरू झाल्या.
’कसे आहे रे इंडोनेशिया? मी बहुतेक देशात हिंडलो आहे पण इंडोनेशियाला जायचा योग काही आला नाही.’
’तू एव्हढा हिंडतोस तर मला आधी सांग, तुला कोणता देश उत्तम वाटतो?’ मी विचारले.
’अर्थात, भारतच. इंडोनेशियात भ्रष्टाचार फार आहे म्हणे. त्यात आपला देश बेस्ट आहे.’
समोरच्या टेबलावर रामदेवबाबांच्या सभेची माहिती ठळक दिसतच होती.
’मला बारा दिवसात काही अनुभव आला नाही बरं. पण एक नक्की. भारतापेक्षा इंडोनेशिया बरा वाटला. आपल्याकडॆ हल्ली दिसते तसेच विविध प्रांतातले विविध धर्माचे लोक एकत्र कारखान्यात काम करतात. प्रत्येकजण आपले गांव सोडून आलेला. पण कामाच्या बाबतीत एकी.’
मग एका रंगाऱ्याला विचारले,’ कांय रे मराठी येत कां?’
’नही साब, झारखंड्से है.’ दुसऱ्याला तोच प्रश्न विचारला तर तो बिहारचा निघाला. मुकादम ’बाळू’ एकदम मराठी.
’मुंबईत पण अमेरिकेचे मॉडेल आलेले दिसते. सगळे कष्टकरी बाहेर देशीचे.’ मित्राने टिपण्णी केली.
येताना विमानतळावर सिंगापूरच्या वर्तमानपत्रातील प्रमुख बातमी वाचली होती. बाहेरून कामधंदा शोधायला येणाऱ्या कामवाल्या बाईंसाठी असलेली प्रवेशपरिक्षा कठीण केल्यामुळे उच्चभ्रु लोकांची पंचाईत व्हायला लागली आहे.
’अमेरिकेचे काही खरं नाही. गेल्या तीस वर्षात एव्हढी वाईट परिस्थिती मी बघितली नव्हती. मी आता निवृत्तीनंतर परत यायचे ठरवतो आहे.’

हा मित्र प्रॉक्टर ऎण्ड गॅंबल कंपनीत एका उच्च पदावर आहे. सांगत होता कि एका मुलाखतीसाठी एक भारतीय इंजिनियर न खोचलेला शर्ट, सपाता घालून हजर झाला. आणि त्यांची पद्धत अशी कि तीन दिवस मुलाखती चालतात. त्या दरम्यान कंपनीची ओळख करून देतात. कारखाना दाखवतात. पण आपल्या भिडूला त्यात शून्य रस होता. पहिल्या भेटीतच उमेदवाराने विचारले,’पहिले पगार काय ते बोला, मग इतर गोष्टी बघू.’ भारतीयांची अशी वागणूक व्हायला जबाबदार कोण हा त्याला पडलेला प्रश्न होता. इंग्रजीचा गंध नसलेली मुले आरामात घोळक्याने न्यूयॉर्कमध्ये राहताना दिसतात. त्यात एखाद्याला इंग्रजीचे ज्ञान असते. मग तो सगळ्यांना सांभाळतो.

आपण जेथे नेहमीचे वास्तव्य ठेवत नाही तॊ देश चांगला वाटतो बहुतेक. मलेशियातील लोकांना भारताचे प्रेम, जपानमधल्या लोकांना अमेरिकेचे आकर्षण, अमेरिकेतील लोकांना भारताचे आकर्षण.

जकार्ता -३

2011-05-30T19:01:00.001+05:30

संध्याकाळी जेवायला सगळ्यांनी बरोबर जायचे ठरले. मला वाटले गेल्या वेळेसारखे एखाद्या भारतीय उपहारगृहात जायचे असेल. पण पोहोचलो एका चिनी हॉटेलात. अगदी चीन मध्ये असते तसे. मोठ्या टेबलाच्या मध्ये फ़िरते गोल टेबल. त्यावर एकामागून एक येत राहणाऱ्या पाककृती. आपल्याला हवे ते उचलून आपल्या बशीत वाढून घ्यायचे व टेबल डावीकडे सरकवायचे. उचलून घ्यायला आणि खायला काड्यांचाच वापर करायचा. जेव्हढे थोडेकाही काडीने उचलले जाईल तेव्हढ्यावर समाधान मानून घ्यायचे. भात वेगळा वाटीत येतो. गरम चहाचा रतीब दुसरीकडून चालूच असतो. आख्खा कोरलेला मासा समोर मधोमध ठेवलेला. लोक त्याच्यावर तुटून पड्ले, तरी तो काही संपला नाही. तसे सर्वच पदार्थ बऱ्याच प्रमाणात उरले. अगदी चीनमध्ये घडते तसे. मग पिशव्यात घालून घरी घेऊन जायला लोक तयारच होते. असो.

जेवताना लोकांनी आपल्या भारतभेटीत दिसलेल्या ओंगळ दृश्याची वर्णने करून मान खाली घालायला लावली. वर स्लम्डॉगमध्ये हाच प्रकार आम्ही पुन्हा पाह्यला हेही सांगितले. मग एकाने एक मर्मभेदी प्रश्न विचारला. काय हो, तुम्हाला आमच्या देशात लज्जास्पद वाटेल असे कांय दिसले? आज हे टिपण टाकेपर्यंत माझा मुक्काम एकूण १२ दिवस झाला आहे. पण खरोखर काही आक्षेपार्ह वाटावे असे काहीच दिसले नाही आहे. समत्व बुद्धी म्हणतात ती यालाच कि कांय?. कोठे कोणीही सेवा दिली काय किंवा नाही दिली कांय, आपल्याला काही फरक पडत नाही. स्वच्छता अस्वच्छता यातील फरक दिसेनासा झाला कि काय? भारतात आपण दुय्यम दर्जा खपवून घ्यायला सरावलो आहोत त्याचे हे फल आहे. अशा मनोवृत्तीतून एखादी साधारण चांगली वस्तूदेखील झटकन भावते.

येथील लोक खरोखरच खेळकर वृत्तीचे आहेत. छोट्याछोट्या विनोदाला भर सभेत टाळ्या वाजवून, चक्क ओरडून दाद देतात.

हल्लीच्या भारताबद्दल या लोकांना दोन गोष्टी माहित आहेत. एक म्हणजे सिनेमे व दुसरे म्हणजे ’बजाज’. एखाद्या देशाची ओळख तेथून जगाला विख्यात झालेल्या व्यक्तींमुळे होते. राम-कृष्ण या विभूती आपण ५ हजार वर्षे जपल्या आहेत, नव्हे निर्यात देखील केल्या आहेत. तशा व्यक्ती इंडोनेशियात कधी झाल्या नसाव्यात. इथल्या बहुतेक थोर व्यक्ती म्हणजे डच गवर्नर.

पुढे मजा आली काराओके कार्यक्रमात. हा प्रकार मी सिंगापूरला २३ वर्षापूर्वी पहिल्यांदा अनुभवला होता. तेव्हा ना मला इंग्रजी गाणी माहिती होती ना त्यांच्या चाली. मग एकूणच मोरू होणे म्हणजे काय हे अनुभवले होते. पण आता टिव्ही आणि संगणकाच्या मदतीने शब्द झटकन सापडतात. लोकांनी इंग्रजी, चीनी, बहासामधील गाणी म्हटली. मग माझ्यावर पाळी आली तर तेथल्या मुलीने झटकन हिंदी गाण्यांची एक यादी झळकवली. मग किशोरदांचे एक गाणे म्हणायला मला काहीच त्रास झाला नाही.

एका मुलीने पुन्हा येताना थ्री इडियटची डिव्हीडी घेऊन यायची विनंती केली.

जकार्ता -२

2011-05-29T15:40:00.001+05:30

येथील रस्ते ८ पदरी, म्हणजे आपल्या मुंबई पुणे महामार्गाला मागे टाकतात. दुसरी गोष्ट म्हणजे सर्व वाहनांचा वेग साधारण बरोबरचाच असल्यामुळे ओव्हरटेक करायचा प्रश्न येत नाही. सर्व ट्रक देखील चांगल्या वेगाने धावताना दिसतात. आपल्याकडे लहान गाड्या आणि भरलेले ट्रक वेग घेऊ शकत नाहीत. आणि ते उजव्या बाजूने जायला लागले तर मग शिस्त बिघडते. रस्ते एव्हढे चांगले असले तरी भन्नाट वेगाने जाणाऱ्या गाड्या माझ्या तरी बघण्यात आल्या नाहीत.

रस्त्याच्या दोन्ही बाजूला उतरंड असलेली हिरवळ व त्याच्या मागे शेते व घरे. अनेक घरे बाहेरचे वीटकाम उघडेच ठेवलेली दिसत होती. आपल्याकडॆ दिसतात तशी. सर्व रस्त्यांवर दुतर्फा फ़ुलझाडे, पारंब्या असलेले वृक्ष - वड नव्हेत पण तशाच प्रकारचे, केळीची झाडे वगैरे दिसत राहते. रस्त्यांच्या बाजूला कचरा गोळा करणारी माणसे बरेच काही सांगून गेली.
प्रत्येक नव्या जिल्ह्यात प्रवेश करताना एक मोठी कमान लागते. मग टोल नाके. बाकी मनुष्यरहित टोल नाक्यांवर कार्ड दाखवून प्रवेश करताना राहून राहून आपल्याकडील लांब रांगा आठवत राहतात. नेमाने टोल वाढवणाऱ्या आपल्याकडील कंपन्या असले आधुनिकीकरण कां करू शकणार नाहीत? रस्त्यांची कामे देताना जेव्हा १५-२० वर्ष मुदतीचे करार सरकारने केले तेव्हा दरवाढीखेरीज असल्या गोष्टींचा उल्लेख करता आला असता. रस्ते सुधारण्याने जेव्हढा प्रवासाचा वेळ वाचला त्यापेक्षा जास्त वेळ आता टोल नाक्यावर थांबण्यात जायला लागला आहे. गेली पांच सहा वर्षे नगरला जातो आहे, पण पुणे नगर हे अंतर काही कमी वेळात पार करता येत नाही.

मुख्य शहरात भरभराट काही ठिकाणी जास्त झालेली जाणवते. मुंबईसारखी सर्वत्र नाही. पूर्वी आकाशात दिसणाऱ्या टिव्ही ऎंटेनाची जागा आता मोबाईल कंपन्यांच्या टॉवरनी घेतली आहे.

गणेश बॅंक, अर्थगृह बॅंक ही नावे वाचून सांस्कृतिक संबंध जाणवले. बजाजने आपले बस्तान येथे चांगले बसवले आहे. रिक्षाला बजाज म्हणतात, त्यामुळे त्यांना आपल्या दुचाक्या विकायला त्रास होतो.

आज हा ३०० वा ब्लॉग इथेच संपवतो. परदेशात असताना मराठी भाषेची ओढ वाढते बहुधा. भारतात असताना लेखन कमी झाले होते.

जकार्ता

2011-05-27T15:43:00.002+05:30

आज पुन्हा इंडोनेशियात आलो तर जरा वेळ मिळाला. गेल्या वेळी जकार्ताला वळसा घातला होता त्यामुळे जास्त वर्णन बायपास रस्त्याचीच होती. पण या वेळी जरा पर्यटक होऊन बघावे म्हटले. जरा चौकशी केली तर सार्वमताने जकार्तात सर्वात बघण्यासारखे काय असेल, तर म्ह्णे मॉल बघा. जरा महाजालावर नजर टाकली तर एका संग्रहालयाचा उल्लेख होता. जाऊन बघू म्हणून गेलो. जकार्ता स्टेशनजवळ असलेल्या सरकारी कचेऱ्यांचे संग्रहालायात रुपांतर केले आहे. या देशाचा ज्ञात इतिहास बहुधा ३०० वर्षाचाच दिसतो आहे. तेथे त्या काळी वापरात असलेल्या वस्तू ठेवल्या होत्या. भारतातून आलेल्या पर्यटकाला त्या कितपत प्रभावीत करतील ही शंका आहे. जसे पेनांग आपल्या म्हैसूरपेक्षा चांगले नाही हे बघितल्यावर कळते, तसेच हे संग्रहालय बघितल्यावर माझे झाले. कदाचित मी पाहिलेल्या एका भागावरून माझे मत झाले असायची शक्यता नाकारता येत नाही. एकूण दालने भरपूर आहेत पण वेळ कमी असल्यामुळे मुख्य इमारत फक्त बघितली.

एका मोठ्या उघड्या मैदानाच्या चारही बाजूना जुन्या इमारती आहेत. आणि मधल्या मैदानात माणसांची मोठी गर्दी जमली होतो. शाळांच्या सहली आल्या होत्या. त्यात एका विशेष उपक्रमाची ओळख झाली. साधारण १४ ते १७ वयातली मुले आणि मुली घोळक्याने परदेशी पर्यटकांवर लक्ष ठेवून होती. जसे एखादा पर्यटक दिसला किं हा ५-७ जणांचा घोळका त्याच्याकडे जायचा व आमच्याशी बोलणार कां अशी विचारणा करायचा. आमचे प्रोजेक्ट आहे आणि त्यासाठी इंग्रजीत प्रश्न विचारून उत्तरे लिहून घ्यायची आहेत. त्यायोगे इंग्रजी भाषा बोलायची प्रॅक्टीस होईल हा हेतू. मी जवळजवळ चार घोळक्यांना त्यांनी विचारलेल्या ८-१० प्रश्नांना उत्तरे दिली. प्रश्न साधारण तेच. तुमचे नाव कांय? कोठून आला? आमच्या देशाबद्दल तुम्हाला काय माहिती आहे? मग माझ्यापरीने मी देखील त्यांना प्रश्न विचारले. घरी कोण असते? वय कांय वगैरे वगैरे. या सर्व प्रकारात अनोळखी व्यक्तीशी बोलताना होणारी धांदल, लाज वगैरे प्रकाराने मजा आली. जोडीला ही मुलाखत सेलवर टेप होत असे. पुढे ग्रूप फोटो वगैरे.

एकूण जत्रेचे स्वरूप होते. फुगेवाले, खेळणी विक्रेते, खाद्यपदार्थ विक्रेते मधून फ़िरत होते. भाड्याच्या सायकली घेऊन पर्यटक हिंडत होते. त्या गडबडीतही ८-१० चित्रकार एका कोपऱ्यात जमिनीवर बसून एका सलग तीस फूटी कॅनव्हासवर एक मोठे चित्र काढत होते. फ़िरता फ़िरता दर थोड्या वेळाने तेथे परत येऊन मी त्यांची प्रगती तपासत होतो.

बाकी म्युजियममधील वस्तू बघण्यात अगदी थोड्या लोकांना रस दिसत होता. आपापल्या मित्रमैत्रिणीना घेऊन आलेल्यांची संख्या बरीच होती. मग ही युगुले वेगवेगळ्या दालनातील वस्तुंच्या समोर आपली छायाचित्रे काढून घेण्यातच धन्यता मानत होते. मग काळा चष्मा, स्कार्फ़, हातामधला मोबाईल एका खास लकबीत धरून फोटो काढायचा आणि पुढे सरकायचे. बाहेर ’कॅमेरा वर्ज्य’ पाटी वाचून मी कॅमेरा पेटीबंद ठेवला होता, पण आतमध्ये प्रकार उलटाच होता. कोणी आक्षेप घेताना दिसले नाही.

तास-दोन तास वेळ चांगला गेला. मग ड्रायवरच्या आग्रहावरून जवळ असलेल्या मॉलमध्ये डोकावे असे ठरले. आत शिरायला तब्बल अर्धा तास लागला कारण प्रवेशद्वारातील वाहनांची रांग. माझा मोबाईल बंद ठेवला असल्याने गाडी कोठे पार्क केली आहे हे मला माहित असणे आवश्यक होते. शेवटी चौथ्या मजल्यावर जागा मिळाली. या ठिकाणी फक्त कपड्याचा बाजार होता. सहा मजली बाजारात अनेक प्रकारचे कपडे आणि प्रसाधने मिळत होती. किंमती मला आपल्या येथल्या बाजाराएव्हढ्याच वाटल्या पण प्रकार खरोखरच अगणित होते. घासाघिस किती करायला लागते हे माहित नसल्यामुळे आपल्या मनाने १५% सूट मिळवून थोडी खरेदी केली.

कधीही खरेदी केली कि आपण वाजवी किंमत दिली कां अवास्तव किंमत दिली हा प्रश्न भेडसावत असतो. मग ती भले शर्टाची खरेदी असो, आंब्याची खरेदी असो किंवा घराची खरेदी असो. खरी गोष्ट अशी कि आपण जरी विकणारे असलो तरी ह प्रश्न तसाच राहतो. अजून थोडे पैसे खिशात टाकता आले असते कां हे भंगार विकताना किंवा जुने कपाट विकताना पडतोच पडतो.

शिवशाहीर

2011-05-15T11:58:00.000+05:30

एखादी घटना आपल्या पुर्वायष्यातल्या दालनात घेऊन जाते. ते काल बाबासाहेब पुरंदऱ्यांची मुलाखत ऐकताना झाले. मुलाखत घेणाऱ्या निखिल वागळॆंनी पूर्वी झालेल्या शिवचरित्रावरील व्याख्यानांचा उल्लेख केला. मग मी १९६६ साली ऐकलेल्या पुरंदऱ्यांच्या व्याख्यानांच्या आठवणीत बुडून गेलो. दादरला किंग जॉर्जशाळेच्या पटांगणावर ही व्याख्याने मी अकरा दिवस ऐकली होती. (पुढे या शाळेचे नांव बदलून राजा शिवाजी विद्यालय ठेवले गेले.) दहा दिवस योजलेली व्याख्याने पुरंदऱ्यांच्या गप्पिष्ट स्वभावामुळे एक दिवस वाढवायला लागली. नाहीतर राज्याभिषेक वर्णन राहुन गेले असते.

बाबासाहेब बरोबर रात्री ९ च्या ठोक्याला सुरुवात करीत. सुरुवातीला प्रेक्षकांना वाकून केलेला मुजरा अजूनही लक्षात आहे. मग पुढे पुलंनी गणगोत मध्ये उल्लेख केला होता त्यावेळी त्यांचा हा ट्रेडमार्क असल्याचे समजले. त्यांचे उच्चार त्या काळी अत्यंत स्पष्ट होते. कालांतराने काढलेल्या भाषणाच्या ध्वनिफीतीत आवाज स्पष्ट नसल्यामुळे हे मुद्दाम नमूद करावेसे वाटते. भाषण देता देता एका फळ्याचा उपयोग करून छोटॆ नकाशे काढून दोन ठिकाणांमधल्या अंतरांची कल्पना देणे, लढाईसाठी व्यूह कसा लावला होता याचे वर्णन करणे हे चालत असे. आजच्या काळातले पॉवर पॉईंट किंवा प्रोजेक्टर नसूनही दोन तास कसे जायचे हे कळायचे नाही. बहिर्जी नाईकाची ऒळख तेथे झाली.

स्वरांमधील चढ उतार, आवेशपूर्ण उच्चार असले तरी सतत श्रोत्रुवर्गाशी संवाद करत बोलणे, आपल्या रोजच्या जीवनातली उदाहरणे देणे व महाराजांची थोरवी गाणे हे अखंड अकरा दिवस चालले.

त्याकाळी देखील कार्यक्रम संपल्यावर रात्री दूर राहणाऱ्या लोकांसाठी बेस्टच्या बस ठेवल्या होत्या. दादरहून भायखळा, वांद्रा, शीवपर्यंत खास बस असे. मग आम्ही कार्यक्रम संपताच पळापळ करून बस पकडायचो.

त्या भाषणाचा पाठपुरावा महाराजांचे चरित्र विकत घेऊन पाठ होईपर्यंत वाचून झाला. पुढे माझी मुले मराठी वाचायचा कंटाळा करतात हे बघितल्यावर त्यांना रात्री मी एकेक प्रसंग वाचून दाखवत असे. बाबासाहेबांच्या मराठीवर शिवकालीन छाप असल्यामुळे इंग्रजी माध्यमातल्या मुलांना कळायला थोडा त्रास वाटत असे. मग काही शब्दांचे अर्थ समजावयाला लागत असत. बरेचसे शब्द ४०० वर्षांपूर्वी प्रचलित असणारे, दरबारात वापरल्या जाणाऱ्या मराठीतले असल्यामुळे शाळॆत शिकवले जात नाहीत. विशेषत: आम्ही पुरंदर बघितला किंवा मुरुड जंजिरा बघितला तेव्हा परत आल्यावर हे वाचन झाल्याचे आठवते.

काल बाबासाहेबांचा जोश पाहिला कि एका कर्मयोगी माणसाला पाहिल्याचा आनंद मिळाला. वागळ्यांनी आपल्या पत्रकारपेशाला योग्य वाटेल असा कोंडदेव प्रकरणावर प्रश्न केला पण बाबासाहेबांनी तो मैदानापार टोलवून नाहीसा केला. मानले बाबासाहेबांना.

रंग माझा वेगळा

2011-04-30T16:28:00.000+05:30

एक आठवण जागी झाली ती सांगून टाकावी. एका परिचयातील गृहस्थांचा जुहूला बंगला होता. आता ही १०० वर्षांपूर्वीची गोष्ट आहे. जेव्हा वीज कंपनी बंगल्याच्या रस्त्यावर खांब रोवायला लागली त्या आधी त्यांनी या गृहस्थांच्या आजोबांकडून लेखी प्रतिज्ञापत्र घेतले कि आम्ही पुढील दहा वर्षे तरी वीज वापरणे बंद करणार नाही. स्पर्धा होती कंदीलाशी.

तसे १०० वर्षात काय घडू शकते याचा अजून एक प्रत्यय जगापुढे एका विचित्र परिस्थितीमुळे आला. फ़ोर्ड कंपनीने नव्या व्यवस्थापनाची पद्धत अंमलात आणली आणि ग्राहकांना सांगितले कि ’तुम्ही आमच्याकडून कोणतीही गाडी घेऊ शकता, फक्त त्या गाडीचा रंग काळा निवडा.’ म्हणजे सगळ्या गाड्या काळ्या रंगात असल्या तर कंपनीला उत्पादन करणे कमी खर्चाचे होणार होते. पुढे कालांतरात विशेष काळा रंग त्यांनी जपानमधील कंपनीतून घ्यायला सुरुवात केली. फुकुशिमा दाइ-इची हे त्या कंपनीचे नांव. दोन महिन्यांपुर्वीच्या भुकंपात ही कंपनी उध्वस्त झाली आणि फोर्ड कंपनीचा काळ्या रंगाचा पुरवठा बंद झाला. आता कंपनी सांगणार ’कोणतीही गाडी घ्या पण कृपया काळा रंग निवडू नका.’

’काळा’य तस्मै नम:

मलेशिया - ५

2011-04-18T19:01:00.001+05:30

देऊळ बघून झाल्यावर पेनांग बेटावर जाण्यासाठी प्रसिद्ध पूलाचा वापर करायला लागतो. चालक माहिती पुरवीत होता. एकूण आपल्याकडे ठाण्याच्या पूलाबाबत झाले तशीच गोष्ट. आधी बांधायला उशीर मग बांधलेला पूल अपूरा पडायला लागला. मग दुहेरीचा चौपदरी मार्ग केला तोपर्यंत अजून ट्रॅफिक वाढलेला. मग नविन पूल बांधायची गरज. आजच्या घडीला रोज जॅम होतोच.

पेनांगला टुमदार बंगले जुहू-बांद्रा येथे दिसतात तसे बंगले चिकार दिसतात. हे बहुधा सरकारी नोकरांचे आहेत. पुण्याला कॅंप भागात पण असे खूप बंगले दिसतात. चिनी लोकांचे बंगले म्हणजे एकदम आधुनिक शैलीचे.

मग जसे दूर वळणावळणाच्या रस्त्याने एका पर्वताला वळसा घालून जायला लागतो तशा मध्यमवर्गासाठी बांधलेल्या आधुनिक चाळी दिसायला लागतात. या मोठ्या डोंगरावर एका मंदीराची बांधणी चालू आहे. बरेच चढून जायला लागते असे कळल्यावर पुढच्या भेटीसाठी राखून ठेवले. समुद्राच्या किनाऱ्याच्या कडेने जाताना अनेक प्रवाशांसाठी बांधलेली हॉटेले दिसतात. त्यातली एक गंमत कळली कि एक खास बोट जुगाऱ्यांसाठी रोज रात्री निघते. रात्रभर दूर समुद्रात जाऊन जुगार खेळला तर सरकार हात चोळत बसण्याखेरीज काही करू शकत नाही. कदाचित कोणा सरकारी अधिकाऱ्याच्या सल्ल्यानेच हे होत असायची शक्यता नाकारता येत नाही.

पहिला थांबा फुलपाखरू उद्यानात घेतला. येथे फुलपाखरे जतन करण्यासाठी योजलेल्या प्रकल्पांची ओळख करून द्यायला खास वाटाडे ठेवले आहेत. मला हे उद्यान दाखवायला मॉक नांवाचा तरूण मिळाला. त्याला फुलपाखरांबद्दल खरे प्रेम असल्याचे सारखे जाणवत होते. येथे ३०-४० प्रकारची फुलपाखरे एका मोठ्या जाळीच्या खालच्या बागेत बागडत असतात. त्यात मलेशियाचे हिरव्या- काळ्या पंखाचे राज-फुलपाखरू बघायला मिळाले. भारताचे राष्ट्रीय फुलपाखरू कोणते असा प्रश्न मला विचारून माझी विकेट काढली. ताम्हिणीत दिसणाऱ्या ब्लू मॉर्मॉनचा एक छोटा भाऊ येथे भेटला. भेट द्यायला येणाऱ्या शालेय विद्यार्थ्यांसाठी फुलपाखरावरची विविध माहिती सचित्र स्वरूपात सर्व ठिकाणी मांडली आहे. शिवाय विडिओ, काचेच्या मागे विविध जातीच्या फुलपाखरांचे नमुने बघता येतात. काही फुलपाखरे ५००० किमी अंतर पार करून स्थलांतर करतात म्हणे. कोठल्या झाडावर कोठल्या अळ्या आहेत हे त्या वाटाड्याला बरोबर माहीत होते. एखाद्या फांदीला हात लावून पाने उलटी करून मला तो वेगवेगळ्या आळ्यांची माहिती देत होता. अळी कोषात गेली की मग ते कोष एका काचेच्या कपाटात टांगून ठेवतात. मग रोज त्यांच्यावर लक्ष ठेवतात. तेथे वेगवेगळ्या आकाराचे, रंगांचे कोष देखील पहायला मिळाले. माझ्याशी बोलता बोलता त्याने एक फुलपाखरू सहजपणे उचलून हातात घेतले. तो निस्तब्ध जीव पाहून मला वाटले कि बहुधा त्याने प्राण गमावला. मी तसे त्याला विचारले तर म्हणाला, ’मेल्याचे नाटक करतंय.’ आणि खरोखरच पांच सेकंदानी भुरकन उडून गेले. असा एखादा माणुस आपले काम करताना रंगून गेला कि तो मला वंदनीय वाटतो. मग या विशीतल्या तरूणाचे मी कौतुक केले तर म्हणाला, ’काय सांगू? आज माझा या उद्यानातला शेवटला दिवस आहे. मी आता पुढे डॉक्टरेट करायला जातो आहे.’ आपल्याकडेही निसर्गावर प्रेम करणारे काही कमी नाहीत. फक्त त्यांना समाजात काही सन्माननीय स्थान मिळायची शक्यता कमी. ही परिस्थिती तेथेही असावी.

एकूण फुलपाखरे व इतर अनेक किटक आपल्याला बरेच काही शिकवून जातात ह्या आशयाचा अनिल अवचटांचा लेख दिवाळी अंकात वाचला होता त्याची आठवण झाली.

मलेशिया - ४

2011-04-01T12:38:00.002+05:30

परतीचे विमान दुपारी असले कि त्या दिवशी सकाळ पर्यटकाच्या भुमिकेत सार्थकी लावता येते. मग पेनांग दर्शनासाठी गाडी ठरवली. आज नशिबाची साथ दिसत होती. आकाश निरभ्र होते.

आदल्या दिवशी संध्याकाळी मेघगर्जनेसह इतका मुसळधार पाऊस झाला होता कि कंपनीतून बाहेर पडता येईना. एक गोष्ट पुर्वेकडील देशात दिसते ती म्हणजे लोक फ़ोल्डींग छत्र्या वापरत नाहीत. लाकडी मुठीच्या लांब सडक छत्र्या वापरतात. (जपानमध्ये अशा ओल्या छत्र्या घेऊन जर एखाद्या ऑफ़िसमध्ये गेलो तर दारात ओल्या छत्र्यांना एका प्लॅस्टिकच्या पिशवीत पॅक करायचे यंत्र ठेवलेले असते. मग ती पॅक केलेली छत्री घेऊन आपण बिनधास्त राहू शकतो. दारात ठेवलेल्या चपला आणि छ्त्र्या अदलाबदलीची भिती घालतातच.) आणि बहुतेक लोक कामावर येताना छ्त्र्या घेऊन आलेले दिसले. एका छत्रीत दोन व्यक्ती चालल्या आहेत असे काही बघायला मिळाले नाही. वास्तविक केवळ ऑफिसमधून गाडीत बसेपर्यंत थोडे अंतर सहजपणे कोणा एकाच्या छत्रीतून जायला आपली काही हरकत नसते. पण तेवढ्यासाठी देखील मला वेगळी छत्री देण्यात आली. असा प्रसंग गेल्या सहा महिन्यात दुसऱ्यांदा माझ्यावर आला. भारतात आला तेव्हा माझे यजमान गायब झाले होते आणि संध्याकाळची गाडी पकडता येईल कि नाही या काळजीने पोटात गोळा आला होता. मग स्टॆशनकडे जाताना गाडीचे चाक पंक्चर झाले. त्या टॅक्सीवाल्याकडे स्पेअर टायर होते पण जॅक नव्हता. कंपनीतल्या साहेबाने सगळ्यात स्वस्त मिळणारी टॅक्सी ठरवली होती. त्यात टॅक्सीची अवस्था किंवा चालकाची चालवण्याची पद्धत, प्रवाशाला होणारा मानसिक त्रास या न मोजता येणाऱ्या गोष्टी दुर्लक्षिलेल्या असतात. एकूण आपल्याकडचा प्रवास हा नेहमी संस्मरणीय ठरावा असा नियतीचा संकेत असावा. थोडे विषयांतर झाले खरे. पण सांगावेसे वाटले तर सांगून टाकावे.

या उलट मलेशियातील कंपनीने मला देऊ केलेली प्रवासी टॅक्सी प्रशस्त निसान व्हॅन होती. एकट्यासाठी एव्हढी मोठी गाडी वापरणे मला जरा अप्रशस्त वाटत होते. पण नंतर त्याचे फायदे लक्षात आले. चालक मुरब्बी ५५ वर्षाचा होता. त्यामुळे एक तर गाडी हळू चालवत होता. त्याला त्या विभागाची बऱ्यापैकी माहिती होती. त्यामुळे तोंडाची टकळी चालू होती. मग मी सरळ समोर त्याच्या बाजूलाच जाउन बसलो. त्यामुळे रस्त्याच्या दोन्ही बाजूचे व्यवस्थित दिसत होते व हवे ते फोटो काढता येत होते. गाडी चांगली असल्यामुळे फोटो चांगले येतात.

चालत्या गाडीमधून फोटो काढण्यात थोडा चान्सचा भाग असतो. एक तर आपल्याला काय भावेल याचा वाटाड्याला अंदाज असेलच असे नाही. आपल्यातला चित्रकार सदैव झाडे-बंगले कॉंबिनेशनने हरखून जातो. मग फोटो काढत राहायचे. त्यातले ४०% नंतर उडवायला लागतात. पण त्याचे पैसे पडले नसल्यामुळे दु:ख होत नाही. पण चांगले दृश्य पकडले गेल्यास एका पेंटींगची सोय होते. असो.

सुरुवात हॉटेलजवळच्या देवळाने केली. या आधुनिक देवळात इतक्या सुबक मुर्ती होत्या कि आपल्या आधुनिक देवळात देखील बघायला मिळणार नाहीत. राम-सीता, लक्ष्मी-विष्णू जोडीने साकारले आहेत. आता या मूर्ती झटकन ओळखायला भाविकाला पुराणे माहित असायला पाहिजेत. वर्ण, शस्त्रे व वाहन यावरून आपल्या देवता ओळखत येतात.

मलेशियात एका भारतीय वंशाच्या माणसाच्या घरी जाण्याचा प्रसंग आला. त्याने भगवदगीतेची प्रत दाखवून त्याची पूजा करत असल्याचे सांगितले. बोलता बोलता त्याने महाभारत कधी वाचले नसल्याचे लक्षात आले. मग पहिल्या अध्यायाचे महत्व पटले. गीता वाचणाऱ्याला अर्जुनाची मन:स्थिती माहिती असलीच पाहिजे.

सकाळी ७.३० वाजता वीस-पंचवीस भाविक दर्शनाला आलेले दिसले. बाहेर चपला काढून जायची पद्धत आपल्या धर्मात आहे तशी इतर धर्मियांत दिसत नाही. बाहेर पाटी नसली तरी आपोआप आपण चपला ठेवायची जागा शोधतो. संस्कार यालाच म्हणतात. वेदघोषाची पार्श्वभूमी मिळाली असल्यामुळे वातावरण मंगलमय झालेले होते. उदबत्त्या लावलेल्या होत्या. लोक घरातूनच हार घेउन आले असावेत. बाहेर टपऱ्या नव्हत्या. नमस्कार केल्यावर भस्म लावणाऱ्या पुजाऱ्याने मला पाहुणा ओळखून स्पेशल आमंत्रण दिले. मग या ठिकाणाचा योगक्षेम चालण्यासाठी दक्षिणा देऊन कॅमेराला हात लावला.

छ्ळवाद

2011-03-25T13:15:00.001+05:30

संगणक क्षेत्रातील प्रगती आपल्याला फरपटत नेत असते असे वारंवार मी सांगत आलो आहे. नव्या संगणक प्रणालीच्या समोर आपण सदैव शरण जात असतो.

एक प्रसिद्ध वाक्य आहे. एकदा घडते ती दुर्घटना, दुसऱ्या वेळेस योगयोग समजावा पण तिसऱ्या वेळेस शत्रुचे कारस्थान नक्की समजावे. हे ब्लॉग पब्लिश करायच्या वेळेस लक्षात आले.

आता नवीन प्रकार पहा. Internet Explorer 9 वापरायला सुरुवात केली. या नवीन प्रणालीने मला ब्लॉग प्रकाशित करता येत नाही. फक्त Save करता येतो. ( Jesus saves ! तसे) पब्लिश करायला गूगल क्रोम वापरायला लागतो.

esnips वर शोधता येत नाही. बिलच्या मार्गात काही तरी चुकते आहे हे नक्की. मला हा नविन एक्स्प्लोरर आवडला होता. वरच्या बाजूचे सगळे कचरा आयकॉन हटवले आहेत.बाकी ज्या काही नविन सोयी केल्या आहेत म्ह्णे त्या मला अगम्य असलेल्या भाषेत आहेत. त्यांमुळे जास्त कौतुक करू शकत नाही.

आता चुपचाप गूगल क्रोम वापरायला सुरुवात केली.

मलेशिया - ३

2011-03-23T15:40:00.001+05:30

प्रत्येक ठिकाणी नांव सांगायची वेळ आली कि समोरची व्यक्ती I.C. नंबर मागायची. ज्या कंपनीत काम होते तेथेही दरवाजावर असलेल्या रजिस्टरमध्ये हा दहा आकडी नंबर मागायचे. आधी मला वाटले कि मोबाईल नंबरला कदाचित IC नंबर म्हणत असावेत. माझा मोबाईल सदैव बंद अवस्थेत असल्यामुळे मला फोन नंबर देणे योग्य वाटत नव्हते. मग त्यांच्या लक्षात आले कि मी परदेशी आहे. मला पासपोर्ट नंबर लिहायला लागायचा.

मलेशियातील प्रत्येक व्यक्तीला सरकारने हा IC नंबर दिला आहे. त्याच्या आधारे सरकार चालते. आपल्याकडे तीस-चाळीस वर्षात कशी परिस्थिती होऊ शकते याचा अंदाज आला. नंदन निलेकणीच्या या प्रकल्पाबद्दल एकदा टिपण टाकले होते. बरोबर एका वर्षापूर्वी. बहुधा तो वैतागून निवृत्त होईल पण हा प्रकल्प पूर्ण होणार नाही. कारण दिल्लीत तो स्वत: व पंतप्रधान याखेरीज कोणालाही त्यात रस नाही. १८ महिन्यात पुरा होणारा हा प्रकल्प कोठल्या अवस्थेत आहे कोण जाणे.

गेल्या वेळेला एका गोष्टीचा उल्लेख करायला हवा होता. विमान पेनांगवरून सिंगापूरला परत जाताना क्वालालंपूरवरून उडत जात होते. तर नीट लक्ष ठेवून होतो आणि ते प्रसिद्ध गगनचुंबी दोन टॉवर दिसले. काय आनंद झाला म्हणून सांगू. पण एक गोष्ट जरा खटकली. त्या टॉवरच्या आजूबाजूला झोपडपट्टी सदृश वस्ती दिसली. Ground reality कदाचित वेगळी असेलही. पण बघितले ते लिहिले.

मलेशिया - २

2011-03-21T09:16:00.001+05:30

जर औद्योगिक प्रगती पहायची झाली तर पेनांगचा विकास आणि चीनमध्ये बघायला मिळतात तशा औद्योगिक वसाहती सारख्याच वाटल्या. चीनमध्ये कोठेही जा, तशाच प्रकारच्या मोठ्या कंपन्या दिसतात. मलेशियात फक्त पेनांगच्या अनुभवावरून सर्व मलेशियासम्बंधी विधान करणे धाडसाचेच ठरेल. विमानातून खाली बघताना देखील सर्व हिरवाई दिसते. जास्त करून शेतेच दिसतात. मोठे कारखाने कमीच दिसतात. आपल्याकडे मुंबईवरून उत्तरेला किंवा दक्षिणेला विमान जात असताना सतत मोठे प्रकल्प दिसत राहतात. (आणि बहुतेक विभागात प्रत्यक्ष जमिनीवरचा प्रवास झाल्यामुळे मला ते विमानातून ओळखण्यात गंमत वाटते. )

पेनांगला जगातील पसिद्ध कंपन्या अक्षरश: पाठीला पाठ लावून उभ्या आहेत. एकाच रस्त्यावर Sony, Honeywell आणि Mattel कंपन्या उभ्या आहेत.

या ठिकाणी कामाची एक विशेष गंमत आहे. म्हणजे सकाळी सर्वांची प्रार्थना ६ वाजता होते. मग मंडळी व्यवहार आटपून ७.३० वाजता कचेरीत हजर. मग मलाही लवकर उठून काळोखातच हॉटेलबाहेर पडायला लागत असे. तेथे न्याहारी मिळायची वेळही ६.३० असल्यामुळे सोय होती.

टॅक्सीवाला मुर्ती नावाचा भारतीय वंशाचा होता. त्यामुळे त्याचे इंग्रजी समजायला सोपे. बाकी मलेशियन लोक एक वेगळा हेल काढून बोलतात. त्यांच्याशी बोलताना जाणीवपूर्वक हळू बोलायला लागते. पूर्वी चीन, जपान, इंडोनेशियात असाच अनुभव आला असल्यामुळे काही विशेष वाटले नाही. पण इंग्रजी जाणणाऱ्यांची संख्या खूप आहे. ब्रिटीश साहेबाने उपकार करून ठेवले आहेत.

दुसरी नजरेत भरलेली गोष्ट म्हणजे चलनी नोटा अगदी स्वच्छ कोऱ्या असतात. आपल्या कडे हातात असलेल्या नोटेवर किती प्रकारचे जंतू असतील देव जाणे.

मलेशिया

2011-03-14T16:48:00.004+05:30

पेनांग हे एक आधुनिक शहर झाले आहे. या शहराचा जुना भाग अगदी आपल्या म्हैसूर शहरासारखा वाटला. एकाला एक लागून असलेली एकमजली घरे आणि मधे मधे एकदम राजवाडे, भव्य मशिदी लागतात. एक गुरुद्वारही दिसले. शहराचा जुना भाग जपून ठेवला आहे. जॉर्जटाऊन म्हणतात त्याला. येथे फ़िरताना भारतात ५० वर्षांपूर्वी होती तशी वस्ती दिसत होती. ही जपणूक युनेस्कोच्या मदतीने केली आहे. त्यात एक भारतीय वस्ती देखील तग धरून आहे. तेथे पाणी पुरी, छोले बठुरे, दोसा (मलेशियन भाषेत ’ठोसा’) वगैरे देणारे ’आनंद भुवन’ देखील आहे.

पेनांग एका बेटावर वसले आहे. तेथे पोहोचायला एका ११ कि,मी. लांबीच्या पुलावरून समुद्र पार करायला लागतो. त्या पुलाचा ८ कि.मी. भाग पाण्यावर आहे. चार पदरी रस्ता असूनही वाहनांची कोंडी झालेली दिसते. मग आता अजून एक पूल बांधणे चालू आहे. पण सर्व ठिकाणी रस्ते उत्तम अवस्थेत. वाहतूक नियमांचे कसोशीने पालन केले जाते. पादचाऱ्यांना प्रथम मान. मग आपण अशा व्यवस्थेच्या प्रेमात पडतो. आपल्याकडे असे दिवस कधी येतील याचा विचार करू लागतो. मग कळते कि नियम तोडणाऱ्यांच्या पाठीत कायद्याचा बडगा पडतोच पडतो. सर्व ठिकाणी कॅमेरे लावलेले आहेत. ’काय द्यायचे’ राज्य नसून खरे कायद्याचे राज्य आहे.

भर शहरात मोकळ्या रस्त्यावर वेग सहज प्रतितासाला १२० कि.मी. असू शकतो.या शिवाय भर ट्रॅफिकमध्ये जीवावर उदार होऊन अतिवेगाने दुचाकी चालवणारे स्वार चार चाकीवाल्यांच्या तोंडचे पाणी पळवतात. अगदी आपल्या इथल्यासारखे. पेट्रोलच्या किंमती आपल्या पेक्षा निम्म्या आणि उत्पन्न साधारण आपल्या दुप्पट असल्यामुळे गाड्या वापरण्याचे प्रमाण फार आहे. सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था अत्यंत दयनीय असल्यामुळे आपल्याकडे जशा दुचाकी वापरायचे प्रमाण वाढले तसे तेथे चार चाकी वापरायचे प्रमाण वाढले. शहरांचा फापटपसारा वाढला. बहुतेक गाड्यात एखादीच व्यक्ती दिसते. कार पूलपद्धत जवळपास नाहीच. बायका देखील गाडी चालवत कामावर पोहोचतात. मग गाडी ऑफिसपासून अर्धा ते एक किलोमिटर दूर पार्क करायला लागते कारण पार्किंगचा प्रश्न तितकाच मोठा.

क्रमश:

मलय देशा

2011-03-13T12:28:00.000+05:30

प्रवास आता अंगवळणी पडलाय. गावे बदलतात, नावे बदलतात आणि उडत नेणाऱ्या कंपन्या बदलतात. अनेक कंपन्यांच्या बोधचिन्हात एखाद्या पक्षाचा अंतर्भाव असतो. पंखाचा आभास होईल अशी चित्रे वापरतात. या वेळेस प्रवासाचा देश बदलला. खंड्याछाप कंपनीने प्रवास झाला. सगळीकडे खंड्याचे चित्र. विमानात गाणे लावले तर पहिले गाणे ’उड जायेगा हंस अकेला’. मग खंड्याचे काय होणार?

पण इतर कंपन्या देत नाहीत इतका मान मराठी अभिरूचीला तसेच तसेच हिंदुस्तानी संगीताला देणारी ही खंड्याची कंपनी. मराठी गाणी आणि मराठी चित्रपट बघायची सोय.

परदेशप्रवासात आपल्या देशाची ओळख पटेल अशा जागा भावतात. मग ते एखादे भारतीय जेवण देणारे उपहारगृह असले तरी चालते. तेथे काम करणारे बहुधा नेपाळी किंवा बांगलादेशी नोकर आपल्याशी हिंदीत बोलले तर अप्रुप वाटते. पुर्वी बहुधा लिहिले होते कि तोक्योत मराठी वेटर भेटला तर दोघांनाही केव्हढा आनंद झाला. हाच अनुभव आता मलेशियात आला.

त्या मानाने मलेशियात भारतीय वंशाचे लोक फार भेट्ले. पण मला तामीळ भाषा येत नाही म्हणजे आम्ही नकली भारतीय असे त्यांना वाटत असावे. सुरेश, रमेश,कला, भारतन अशी नावे ऐकून जरा जवळीक वाटली तरी भाषेचा अडसर दूर ठेवतो हे लक्षात आले. या लोकांना बहासा मलेशिया किंवा तामीळखेरीज दुसरी भाषा येतच नाही. शिवाय त्यांच्या खाण्याच्या सवयी पार बदलल्या आहेत. मग शाकाहारी माणसाची सोय करायची पंचाईत होतेच.

आमचे खासदार

2011-03-07T19:19:00.000+05:30

महिनाभर काहीच टिपण टाकले नाही. त्यामाने चित्रकलेची आराधना बऱ्यापैकी झाली.

पण एका लेखात पु.ल. म्हणतात त्याप्रमाणे प्रत्येक टिपणात काय लिहिले आहे यापेक्षा कां लिहिले आहे हे महत्वाचे. लिहिण्यामागची भूमिका काय होती? या टिपणात भूमिका स्पष्ट आहे. आमचे माजलेले खासदार वठणीवर यायला तयार नाहीत. आज त्यांनी ठणकावून सांगितले कि गुप्तचर खात्याला धाडीमध्ये काही आक्षेपार्ह सापडले नाही.

धाड पडणार ही बातमी गेले आठ महिने जुनी आहे. जर एव्हढ्या वेळेत ’साफसफाई’ केली नसती तर जगात हसे झाले असते. त्यामुळे आज ज्या सफाईने पवित्रा घेतला आहे त्याचे पण हसू येत आहे. काहीही म्हणा हे खादाड राजकारणी विनोदाला खाद्य पुरवित असतात हे खरे.

मला अण्णा हजाऱ्यांचा विचार पटतो. जोपर्यंत एखादा कॉंग्रेसचा मंत्री गजाआड दिसत नाही तोपर्यंत पंतप्रधानांच्या भ्रष्टाचारविरोधी घोषणा म्हणजे पोकळ वल्गना आहेत.

पाणी आले हो !

2011-02-05T08:08:00.000+05:30

व्यवहारात पारदर्शकता आणायची असा धोशा लावणारे सरकारकडून कधीच प्रतिसाद मिळवू शकले नाही आहेत. सरकारी कामकाज अगदी गुप्ततेत पार पडते. अगदी साधी गोष्ट घ्या. पुण्यासारख्या शहरात वीज कधी गायब होईल किंवा पाणी येण्याच्या वेळा अत्यंत गुप्त ठेवल्या जातात. मग आपले दैनंदीन जीवन या मूलभूत गरजा भागवीण्याच्या भोवती फिरत असते. मग छोट्या गावात आणि शहरात तर अनेक तास वीज व पाणी गायब होते. लोकांना लग्नाला किंवा एखाद्या समारंभाला जाणे टाळावे लागते. कां तर पाणी यायच्या वेळेला घरी राहणे आवश्यक असते. तीन-चार दिवसातून एकदा पाणी येणार तेव्हा आपण घरी नसलो तर केव्हढी पंचाईत होईल ? या पाणी प्रश्नाकडे दुर्लक्ष करणाऱ्या सरकारला अक्कल येईल तेव्हा येईल. मग अमेरिकेत गेलेले आपले देशबंधू आपल्याला काही मदत करतील कां? त्यांच्या आयाबहीणी येथे अवघड परिस्थितीला तोंड देत आहेत हे त्यांना कांय माहीत नाही?

मग संगणकावर काय काय करता येईल याची प्रचीती हळूहळू येते आहे. बहुतेक सुधारणा अमेरिकेत पहिल्यांदा येतात मग आपल्याकडे पोहोचायला साधारण दोन वर्षे लागतात. अजूनही IPAD अभावानेच दिसतात. Blackberry चा वापर वाढायला लागलेला दिसतो. एक नविन App शोधले आहे जे प्रथम भारतात वापरले जाईल. बर्कलेच्या एका विद्यार्थ्याने अशी प्रणाली विकसित केली आहे कि आपल्या वस्तीत नळाला पाणी आले कि लागलीच आपल्या भ्रमणध्वनीवर संकेत मिळेल.जर शेअरबाजारतले चढाव उतार बसल्या जागी कळतात तर नळाला पाणी आल्याचे कां कळू नये? NextDrop नावाने ही प्रणाली विकसित झाली आहे. आपल्या वस्तीतल्या घरांचा समूह बनवायचा. मग जसे पाण्याचे आगमन होईल तसे एका सदस्याने समूह समालोचकाला संदेश पाठवायचा. मग संगणक अजून कोठल्याही दोन सभासदांकडून खात्री करून घेईल. व खात्री झाली की बाकी सर्व सभासदांना ही महत्वाची व आनंदाची बातमी भ्रमणध्वनीवरून प्रसारित केली जाईल. मग तातडीने घरी परतायचे व पाणी साठवायचे.

हे काम करणारा विद्यार्थी भारतीय आहेच पण महत्वाचे म्हणजे त्याचा गाईड पण भारतीय आहे. त्यांना मिळणारे पैसे अमेरिकन आहेत.

गीतेची शिकवण

2011-02-02T06:43:00.000+05:30

आपण व्यवस्थेतले प्यादे आहोत हे वर्षांपूर्वी लिहिले. मग आपण आपले काम कसे करावे ? तर उत्तर तयार आहे. कर्म शुद्ध करावे. ज्याच्यासाठी कर्म करतो आहोत त्याला खूष करावे. हीच ’ग्राहका’ची खरी व्याख्या. घेणारा तो ग्राहक.

कर्मात आपण स्वतंत्र आहोत व मिळणाऱ्या भोगात ( परिणामात) परतंत्र. त्यामुळे काम करताना फळाचा विचार करूच नये हे उत्तम. काम आपल्या परीने जास्तीत जास्त व्यवस्थित कधी होईल? जेव्हा तुम्ही कर्माच्या ग्राहकाचा विचार कराल तेव्हाच. जर समजा आपण परिक्षेला बसलो आहोत आणि कर्म शुद्ध करायचे आहे. तर उत्तरपत्रिकेचे ग्राहक कोण आहेत? वर्गातले पर्यवेक्षक व तपासणारे परिक्षक. मग आपला परिक्षेचा क्रमांक सुवाच्य लिहिणे, तारिख, विषयाचे नांव वर नोंदणे या गोष्टी ओघाने आल्याच. त्या न सांगता देखील व्हायला हव्यात. आणि जर पेपर तपासणाऱ्याला खूष ठेवायचे असेल तर व्यवस्थित अभ्यास करणे देखील आवश्यक आहे. मग पेपर तपासणाऱ्याची मानसिकता लक्षात ठेवून चांगले अक्षर वापरणे. समासाचा योग्य वापर करायला पाहिजे. पेपर कसा लिहावा याची आगाऊ सूचना अनेक वेळा वर्गात देऊनही काही उपयोग झाला नाही असे आढळून येते.

मग लक्षात येते कि सूचना देतेवेळी परिक्षेला बसणारे ’ग्राहक’ असतात. त्यांना दिलेल्या सूचना शुद्ध असायला पाहिजेत. त्यांच्याही काही अपेक्षा असतात. जर पुस्तकाबाहेरील प्रश्न विचारायचे असतील तर तसे स्पष्ट सांगितले गेले पाहिजे. शक्यतो त्या पुस्तकांची नावे देखील दिली गेली पाहिजेत. मग एखादी चाचणी परिक्षा देखील घ्यायला काय हरकत आहे? मशीन सेटींग करताना पहिला पीस तपासून घेतात तशी. आणि या चाच(प)णी परिक्षेतून शिक्षकाला आणि विद्यार्थ्याला शिकायला मिळेल. शेवटी हाच तर शिक्षणाचा हेतू आहे नां?

सरकारची प्रगती

2011-01-26T15:04:00.000+05:30

सध्या महाराष्ट्र परिवहन मंडळाच्या बसची तिकिटे वेबवर मिळायची सोय झाली आहे. पण यात ग्राहकाची जशी सोय बघितली आहे तशी गैरसोयदेखील लपली आहे हे अनुभवाने लक्षात आले. पहिली गोष्ट म्हणजे तिकिट रद्द करायचे असल्यास प्रवासाच्या वेळेच्या आधी ४८ तासांपर्यंतच करता येते. नंतर पूर्ण रक्क्म जप्त होते. असा मोगलाई प्रकार दुनियेत कोठेही चालत नाही. जर कागदी तिकिट असेल तर परतावा मिळतो मग वेबवर तिकिटे काढली म्हणून असे शत्रुत्व ठेवावे कां?

दुसरे म्हणजे हे मंडळ पूर्वापार सवयींप्रमाणे आयत्या वेळेला हाताला लागेल ती बस सोडते. म्हणजे वातानुकुलीत बसच्या ऐवजी एशियाड किंवा लाल-पिवळी सोडणार. वातानुकुलीत बसऐवजी खडखडाट करणाऱ्या बसमधून जायची सक्ती. प्रवाशाच्या झालेल्या गैरसोइची खंत कोणालाच नसते. वर सोय केली की नाही ही मखलाशी. मग प्रवासी भाड्यातला फरक प्रवाशाला परत करायला प्रवाशाने पुन्हा एक चक्कर मारायची.

वेबवर तिकीट काढून चक्कर वाचवली होती ती करायला लागतेच. त्यावर कळस म्हणजे हे पैसे हातात पडत नाहीत. वेबवर ज्या खात्यातून पैसे भरले होते त्या खात्यात जमा होणार म्हणे. प्रवाशाने मंडळावर भरवसा ठेवायचा ही अपेक्षा.

संगणक आधारीत असे उपक्रम राबवताना डेपोतल्या सत्य परिस्थितीचा विचार करणे शक्य नाही कां?

ज्याला सरकारशी लढाई खेळायची हौस आणि वेळ असेल त्याने भांडावे.

सध्या जे लोक RTI चा वापर करू इच्छितात त्यांच्यावर हल्ले होत असताना काल मनमाडजवळ सरकारी अधिकाऱ्याला जाळून मारण्यापर्यंत मजल गेली. त्या गुन्हेगारांना आपण काही गुन्हा करतो आहोत व आपल्याला शिक्षा होईल असे अजिबात वाटले नाही कां?

तयारी

2011-01-24T16:15:00.000+05:30

मुंबईतील थरारावर आलेल्या प्रतिक्रियांमध्ये एक प्रतिक्रिया होती कि ’आश्चर्याची गोष्ट आहे कि भारतीय नागरिकांकडे बंदुका नसतात. जर नागरिकांकडे बंदुका असण्याचे प्रमाण जास्त असते तर बोरीबंदर स्थानकातील हजारो प्रवाशांपैकी एकाकडे तरी बंदूक असती व त्याने चिरंजीव (एव्हढे कर्म करून मरत नाही म्हणून हे बिरूद) कसाबला धडा शिकवला असता.’

आपल्याकडे जर खरोखरच बंदुकांचा सुकाळ झाला तरी शांतता वाढण्यापेक्षा ढासळण्याचीच शक्यता जास्त वाटते. अमेरिकेत काही वेगळे होताना दिसत नाही. आज अमेरिकेत तीस कोटी परवानाधारक बंदुकधारी आहेत. शहाण्यांपेक्षा वेड्या लोकांकडूनच बंदुका जास्त वापरल्या जातात. जेव्हा स्वसंरक्षणाची वेळ येते तेव्हा बंदुक मालकांकडून व्यवस्थित वापर होत नाही व हकनाक जीव गमावून बसतात. त्यापेक्षा निशस्त्र व्यक्तीला ठार मारले गेल्याच्या घटना कमी आहेत.

समजा एखाद्याकडे बंदुक असती व त्याने दहशतवाद्यांवर गोळी चालवायचे ठरवले असते तर त्याची अचूक नेमबाजीची तयारी कितपत असणार? आजुबाजूच्या एकाही निरपराध व्यक्तीची हत्या झाली असती तर त्याचा परिणाम वाईटच होणार होता.

वर्तमानपत्रातील बातम्या देखील लष्करातल्या किंवा पोलिसांतल्या व्यक्तीकडून बंदुक वापराच्या बाबत असतात. आणि वैयक्तिक कारणासाठी झालेल्या घटना विकृत मानसिकतेच्या आहारी जाऊन झालेल्याच दिसतात.

पदवी

2010-12-30T16:49:00.002+05:30

बरोबर एका वर्षापूर्वी मी माझ्या टिपणात शरद पवारांची (नसलेली) टोपी उडवायला त्यांना ’जाणता राजा’ची पदवी बहाल केली होती.

http://meekaaymhanato.blogspot.com/2010/01/blog-post_04.html

आज मला दिसते आहे कि ही पदवी त्यांना जबरदस्त चिकटली आहे. मला मनातल्या मनात गुदगुल्या होताहेत. कोणा वाचकाने या कल्पनेचा प्रसार करून आज या पदवीला जनमानसात पोहचवले आहे

http://meekaaymhanato.blogspot.com/2008/04/blog-post_13.html येथे लावासा अनुभव लिहिला होता

मराठी ब्लॉग विश्वात आपली छोटी जागा !

म्हैसूर - २

2010-12-24T12:39:00.002+05:30

तसे पहायला गेले तर ही माझी म्हैसूरची पांचवी भेट. पहिली भेट पर्यटक म्हणून कॉलेजमध्ये असताना होती.

नंतर वेळोवेळी कामासाठी जाण्याचा योग आला. त्यावर एक टिपण आधी टाकले होते. त्यालाही तीन वर्षे झाली. http://meekaaymhanato.blogspot.com/2007/10/blog-post.html

पूर्वी म्हणजे जवळजवळ ३५ वर्षांपूर्वी राजवाडा दुरून पाहिला होता. त्यावेळी राजे-रजवाड्यांबद्दल थोडी चीडच असावी बहुधा. राजवाडा आतून बघण्याचा योग आला असूनही वेळ दिला नव्हता. या वेळेला मात्र भेट दिली. परतीच्या विमानाची वेळ दुपारची होती. मग प्रेक्षणीय स्थळांना भेट द्यायला हातात तीन तास होते. शहराबाहेरची ठिकाणे बघता येणार नव्हती.

राजवाडा सकाळी दहाच्या आधी उघडत नाहीत असे कळल्यावर सकाळी प्रथम चामुंडेश्वरी देवीचे दर्शन घ्यायला गेलो.हे देऊळ समुद्रसपाटीपासून ३५०० फूट उंचीवर आहे. रांगेत ५०० जण उभे. एव्हढ्या जनसमूहाला पाहून परत वळावे का विचार पडला. पण बहुतेकजण शाळेतील मुलेमुलीच होते. त्यांना निवांत दर्शनाची ओढ दिसत नव्हती. त्यामुळे रांग भराभर पुढे सरकताना दिसली. मी कॅमेरा सरसावून फोटो काढायला सुरुवात केली. देवळात प्रवेश करायला सात मजली भव्य मनोऱ्याच्या दरवाज्यातून जायला लागते. देवळाची व मनोऱ्याची नुकतीच रंगरंगोटी झाली आहे. पण सर्व रंग एकच. हलका पिवळसर. आपल्याकडे हल्ली देवळांना रंग लावताना एकदम इस्टमनकलर रंग लावून विद्रुप करतात त्याची आठवण झाली. परिसर बऱ्यापैकी स्वच्छ आहे.

आतल्या सर्वत्र मुर्ती चांगल्या अवस्थेत बघून बरे वाटले. म्हैसूरला फुलांची रेलचेल असतेच. देवळात तर कांय विचारूच नका. लाल पिवळ्या पांढऱ्या रंगाची सुवासिक फुले आणि गजरे माळलेल्या स्त्रिया भरजरी पोषाखात दर्शनाला आल्या होत्या. बरोबरचे पुरुष शुभ्र पांढऱ्या वस्त्रांत होते. पण एकूण प्रवासीजन बघता जीन्स आणि बर्म्यूडादेखील दिसत होते. रांगेतल्या माणसांना पुढे हलवायला स्वयंसेवक होते. त्यामुळे गोंधळ नव्हता. गर्दी असूनही देवळात प्रसन्न वाटले.

याच डोंगरावर एक तीस फूटी उंचीचे नंदीचे शिल्प आहे. या शिल्पापासून खरे तर मुख्य देवळात जायला हजार पायऱ्यांची वाट आहे. थोडेच भक्त याचा उपयोग करताना दिसत होते. हे काळ्या दगडात कोरलेले शिल्प अप्रतिम आहे. एका बाजूला मान वळवलेल्या नंदीच्या गळात विविध आभूषणे, धर्मचिन्हे फार सुबक कोरली आहेत. अशी शिल्पे कोरणाऱ्या कलाकारांना प्रणाम करून राजवाड्याच्या दिशेने निघालो.

राजवाडा बघता क्षणीच मनात भरावा असा आहे. आत कॅमेरा नेऊ देत नाहीत कळल्यावर जरा वाईट वाटले. पण त्यामूळे जरा जास्त जागरूकपणे बघावे असा विचार केला. हा राजवाडा आता पर्यटकांचे प्रमुख आकर्षण झाले आहे. वैयक्तिक वाटाड्या हवा असल्यास ३५० रुपये पडतील असे कळले. ऑडिओ गाईड पण मिळतो. १०० रुपये भरून हे उपकरण कानाला लावून आत फिरायचे. आत एकवीस ठिकाणी क्रमांक लावलेले फलक आहेत. त्या त्या ठिकाणी तो क्रमांक दाबला की आपल्याला त्या जागेविषयी माहिती मिळते. पूर्वी चीनमध्ये मी असले उपकरण वापरले होते. त्यामूळे मी लगेच पैसे भरून ते हस्तगत केले. मग फिरताना, माहिती घेताना पैसे वसूल झाले असे वाटले. आपल्याकडे पण हे तंत्रज्ञान व्यवस्थित वापरले आहे हे बघून बरे वाटले. खरे म्हणजे प्रत्येकानेच हे यंत्र वापरावे असे सुंदर तंत्र विकसित केले आहे. निवेदन उत्कृष्ट आहे. पण रोज १००० पर्यटक येत असतात. मग हे कसे जमावे? आपल्याकडची लोकसंख्या कशी पंचाईत करू शकते याचा प्रत्यय आला.

वाडियार राजघराण्यातल्या लोकांनी हा राजवाडा बांधण्यात कोठेही कसूर ठेवली नाही आहे. आत रंगीत काचा, नक्शीदार फरशा, भिंतीवरची चित्रे बघण्यात दोन तास कसे जातात हे कळत नाही. विशेषत: भिंतींवर काढलेल्या तैलचित्रांमध्ये शंभर वर्षांपूर्वीचे म्हैसूरचे वैभव उभे राहते. तेव्हापासून आजपर्यंत चालू असलेल्या दसऱ्याच्या मिरवणूकीची चित्रे खरोखर प्रेक्षणीय आहेत.

परदेशातून आणवलेल्या लाकडी, दगडी किंवा लोखंडी पॅनेल सर्व ठिकाणी खुबीने वापरली आहेत. शेकडो झुंबरे कमानदार दिवाणखान्यांची शोभा वाढवतात. दरबार भरायचे ठिकाण, कौटुंबिक समारंभाचा हॉल, खाजगी बैठकांची जागावगैरे सर्व बघताना वाडियार राजांच्या रसिकतेला दाद मिळते.

एका गोष्टीचे राहून राहून वाईट वाटत होते. भारतीय पर्यटक झुंडीने भराभर पुढेपुढे जात होते. पण विदेशी पर्यटक सावकाश एकेक ठिकाणी उभे राहून निरीक्षण करून ते राजवाड्याचे वैभव डोळ्यात भरून घेत होते. आपल्या पर्यटकांना या राजवाड्याची व्यवस्थित ओळख करून द्यायला आपल्याकडे काही यंत्रणाच नाही. मला ऑडीओवर माहिती मिळत असताना आजूबाजूचे लोक धक्का देऊन पुढे जात होते. आपल्या देशाची ही ओळख जशी परदेशी लोकांना झाली आहे तशी आपल्या जनतेला झाली तर आपला आत्मविश्वास उंचावयाला नक्कीच मदत होईल. आपल्या देशाचे गतवैभव थक्क करणारे आहे. याची प्रचीती दोन्ही ठिकाणी भेट दिल्यावर नक्कीच येते.

दसऱ्याच्या मिरवणूकीतील हत्तीचे चित्र नीट पाहिले तर त्या हत्तीवर चढवलेल्या हौद्यात तसेच इतर भरजरी वस्त्रांमध्ये वापर झालेला सोन्याचा वापर लक्षणीय आहे. आजूबाजूच्या गर्दीतील मानवी आकृत्यातील बारकावे बघण्यासारखे आहेत. दसऱ्याच्या बाजारातील वस्तू घेण्यासाठी हट्ट करणारी मुले व ते पुरे करण्यासाठी बंडीत हात घालून नाणी चाचपणारे वडील या चित्रात दिसतात. मिरवणूक चर्चसमोरून जाताना मिशनच्या विद्यार्थिनी कुंपणावरून मिरवणूक बघताहेत, रस्त्याच्या बाजुला विदेशी कंपन्याच्या चहाच्या जाहिराती झळकताहेत, सैन्याची कुमक कधी चालतेय तर कधी दक्ष उभी आहे. त्यांच्या कपड्यांची ऐट तर खास टिपली आहे. सर्व चित्रांत सावल्यांचा वापर contrast (विरोधाभास ?) वाढवायला इतका सुंदर केला आहे कि माझ्यातला चित्रकार प्रभावित झाला.

छपरावर व दरवाजांसाठी ब्रम्हदेशातून मागविलेल्या टीक वूड्वर कोरीव काम करून अनेक गमती केल्या आहेत. सर्व कलाकृती छान जपून ठेवल्या आहेत.

सर्वात उत्तम म्हणजे व्यवस्था छान सांभाळल्यामुळे आपल्या पर्यटकांना आपले नाव कोरू देत नाहीत. हेदेखील दोन्ही स्थळांचे वैशिष्ट्य मानले पाहिजेत.

महालात छायाचित्र काढता न आल्यामुळे वाईट वाटत असले तरी परत आल्यावर Flickr वर पाहिले तर काही पर्यटकांनी तेही जमवलेले दिसत होते. Youtubeवर एक अधिकृत सुंदर विडिओदेखील सापड्ला.

राजवाड्याचे बांधकाम १९०६ साली पूर्ण झाले. त्यासुमारास वीज उपलब्ध झाल्याने महालात रोषणाईची सोय आहे. रविवारी व सुट्टीच्या दिवशी हे दिवे झगमगतात. त्याचे फोटोही Flickr वर पाहून समाधान मानले.

संस्कृत

2010-12-19T20:15:00.000+05:30

सध्या अनेक गुरुदेवांची नावे कानावर पडतात. रोजच्या वर्तमानपत्रात प्रवचने, शिबिरे, सत्संग वगैरेंच्या जाहिराती असतात. हे एकदम पीक आले कोठून? त्यातले खरे खोटे ओळखायचे कसे? धर्माचे ज्ञान मिळवायला काय हीच व्यासपीठे उपलब्ध आहेत?

राजा परिक्षिताने भागवत ऐकून मोक्ष मिळवला होता तसा मोक्ष मिळवायला अनेक जण जांभया देत सप्ताहाला हजेरी लावतात. पण या सर्व गुरुंची एक खासियत स्वामी विवेकानंदांच्या पत्रलेखनाचे वाचन करताना कळली. विवेकानंद म्हणतात-

’तुम्ही संस्कृत जाणणारे विद्वान कां होत नाहीत? ज्या क्षणी तुम्ही ह्या गोष्टी कराल त्याच क्षणी तुम्ही बाह्मणांच्या बरोबरीचे व्हाल. भारतात अधिकार मिळवण्याचे हेच रहस्य आहे. संस्कृत
भाषेचे ज्ञान लाभले कि भारतात प्रतिष्ठाही प्राप्त होतेच. एकदा तुम्हाला ते ज्ञान लाभले कि तुमच्या विरुद्ध कोणाला काहीही बोलायची हिंमत होणार नाही. हेच एकमेव रहस्य आहे; ते समजून घ्या.

तुम्ही संस्कृत भाषेचा अभ्यास करा. जातीजातीतील पातळी समान करण्याचा हाच एकमेव उपाय आहे. संस्कृत भाषेच्या केवळ उच्चारानेच आपल्या समाजात प्रतिष्ठा, शक्ति आणि सामर्थ्यही प्राप्त होते’

अधून मधून संस्कृत सुभाषितांची किंवा गीतेतल्या श्लोकांची पेरणी केली कि श्रोतृवर्ग गार पडतो हे मी देखील अनुभवले आहे. पण एखाद्या श्लोकाच्यावरून वक्त्याची परिक्षा थोडीच करता येते? वासरात लंगडी गाय शहाणी !

अफवा

2010-12-16T06:12:00.000+05:30

हौशीने घेतलेली जुनी प्रिमीअर पद्मिनी अजून जुनी झाली. त्याच वेळेला कंपनीने गाडी घेण्यासाठी कर्ज द्यायची योजना अंमलात आणली. पदोन्नतीबरोबर मला या योजनेचा लाभ घेता येत होता. मग एकूण घरातल्या माणसांची संख्या मोजून ८ माणसे बसायची सोय असलेली मारूती व्हॅन घ्यायचे ठरवले. मग एक दिवस स्वत:च्या खिशातले पैसे घालून आगाऊ रक्कम जमा केली.

त्याच्या दुसऱ्या दिवशी एका व्यक्तीला भेटायचा प्रसंग आला. आता ती व्यक्ती एक प्रसिद्ध व्यक्ती म्हणून ओळखली जाते. मग संभाषणाच्या ओघात मी गाडीची मागणी नोंदल्याचे सांगितले.

’अरे अरे अरे. उगीचच घाई केलीत. जरा आजूबाजूला विचारायचे तरी.’

’माझे कांय चुकले?’ मी विचारले.

’अहो मला आतल्या गोटातली खास माहिती आहे कि मारुती कंपनी हे मॉडेल बंद करणार आहे. गेल्या आठवड्यात मी दिल्लीला गेलो होतो तेव्हा कंपनीच्या माणसांनेच सांगितले.’

मग मला चुटपुट लागून राहिली. पण मी ही गोष्ट कोणाला सांगितली नाही. पण पुढे सहा वर्षे गाडी व्यवस्थित वापरली. नेहमी डोक्यात किडा असायचा कि उद्या कंपनीने खरोखरच हे मॉडेल बनवणे बंद केले तर आपली जुनी गाडी कोण घेईल. योग्य किंमतीत विकली देखील. म्हणजे त्या माणसाने मला दिलेली माहिती तद्दन चुकीची होती.

काल एका नव्या मारुती ओम्नीत बसायचा योग आला व मला सोळा वर्षांपूर्वीचा प्रसंग आठवला.

नेहमी विचार येत होता कि त्या गृहस्थाने कां बरे मला मानसिक त्रास दिला? आपणही अजाणतेपणे दुसऱ्यांना अफवांवर विश्वास ठेवून त्रास देत असू कां? आपणही अफवा पसरवत असू कां?

मग पुढे कोरीअन कंपनीची गाडी घेतली. गाडी खास होती पण ती कंपनी अक्षरश: सहा महिन्यात दिवाळखोर झाली. गाडीचे स्पेअर पार्ट मिळेनात. मग विकायला लागली. आज ९ वर्षांनी तीच गाडी नव्या नावाखाली त्यावेळच्या किंमतीच्या ६०% किमतीत मिळते आहे.

भंगार

2010-12-04T19:20:00.000+05:30

दिवाळीच्या सुमारास चार जास्त पैसे हाती असलेले बरे असतात. भेटवस्तुंची देवाणघेवाण होते. मग घरी नको असलेल्या नव्याजुन्या वस्तु बाहेर काढता येतात. भंगारवाले अशा वेळेला चांगला धंदा करताना दिसतात. आपण एके काळी तीन हजार रुपयाला घेतलेली साउंड सिस्टम तीस रुपयांना विकताना काळजात गलबलून आले. सर्व जुना माल- कपडे, पुस्तके, भांडी विकून दोनशे रुपये मिळाले.

आता टाटा स्कायवाले फार पैसे लावतात व चॅनेल कमी दाखवतात हे लक्षात आले. मग जरा चौकशी केली तर विडिओकॉन जास्त चॅनेल दाखवतात व कमी पैसे घेतात हे समजले. ही गोष्ट टाटा स्कायच्या दुकानात सांगून खात्री करून घेतली. पुण्यातल्या त्या दुकानात मराठी न समजणारा इसम बघून पुण्याचे मुंबई व्हायला लागल्याचे जाणवले. ही माणसे मासिक अडीच-तीन हजार रुपयांवर काम करणारी असतात बहुधा.

मग पद्धतशीरपणे विडिओकॉनशी संपर्क साधून मागणी नोंदवली. मग तिसऱ्या दिवशी दोन जण ’बशी’ घेऊन आले. पुढचे तीन तास ते उपकरण ट्यून करण्यात घालवले. त्यात यश येईना. मला वाटले अर्ध्या तासात यांचे काम संपेल व मला घराबाहेर कामासाठी बाहेर पडता येईल. विडिओकॉनबद्दल भ्रमनिरास व्हायला लागला. एकदा मागणी घेतली, पैसे उचलले कि मग ग्राहकाचा आवाज कोण ऐकतो? कशाला ऐकायचा? पण तोपर्यंत त्यांनी आधीची जोडणी सोडली होती. आता बसा हात चोळत.

मग त्यांनी वरिष्ठांना बोलावले. त्याने तीन मिनिटात ट्यून केले. मी प्रशिक्षणावर काही बोलणार होतो, पण त्याआधीच त्या कंत्राटी इसमाने माहिती दिली. ’अहो त्यांच्याकडॆ १३,००० रुपयांचे उपकरण आहे. आमच्याकडॆ २०० रुपयांचे मीटर. जीव हैराण होतो ट्यूनींग करता करता. कंपनीला अनेक वेळा सांगून झाले आहे, पण ऐकते कोण?’ माझे तीन तास वाया गेले याचे कंपनीला काय दु:ख?

मग पुढचा त्रास!

’तुमचे ’identity proof' आम्हाला घेऊन जायचे आहे” मी विचारले कि ’ऑर्डरची खात्री फोनवर केलीत तेव्हा कां नाही सांगितले’

’ते आम्हाला माहित नाही. आम्ही कंत्राटी माणसे. आम्ही आमचे काम केले नाही तर पैसे मिळणार नाहीत.

मला बाहेर पडायचेच असल्यामुळे मी त्यांच्याबरोबर नाक्यावरच्या दुकानात जाऊन आवश्यक कागदपत्रांची प्रत काढून त्यांना मोकळे केले.

एका मोठ्या कंपनीच्या चेअरमनबरोबर झालेला संवाद आठवला. त्यांचे ठाम मत होते. ’ग्राहक कधीच संपूर्णपणे खूष होणे शक्य नाही.’

टाटा स्कायची बशी भंगारवाल्याला पंधरा रुपयांना मिळाली.

जपान

2010-11-24T16:32:00.000+05:30

आपल्याला आपल्या द्रष्ट्या नेत्यांची माहिती नसते. जे काही वाचू ते विचार करायला लावते. स्वामी विवेकानंदांनी शंभर वर्षांपूर्वी लिहून ठेवले आहे कि भारतीयांना आधुनिक तंत्रज्ञान आत्मसात करणे आवश्यक आहे व यासाठी त्यांनी जपानची निवड केली होती. जपानी लोकांना हिंदूंबद्दल वाटणारी आत्मियता त्यांनी अनुभवली होती. त्यांचे स्वप्न होते कि निवडक संन्याशांनी तिकडे जाऊन शिकावे व परत येऊन खेडोपाडी जाऊन शिकवावे. आज आपण जपानी कंपन्यांचे अनुकरण करायला उत्सुक आहोत. हे काही नविन नाही तर ! आपल्या उद्योगक्षेत्रातील अनेक मान्यवर जपानला गेले पण त्यांनी काय बघितले व काय शिकले हा एका वेगळ्या ब्लॉगचा विषय होईल. ते संन्यासी नव्हते हे एक मुख्य कारण!

आपल्याला मदत करायला अनेक लोक उत्सुक असतील पण आपले डोळे जर ओबामावरच खिळले असले तर कोण काय करणार?

पुढे सुभाषचंद्र बोस यांनादेखील जपानकडून मिळालेला आधार याच गोष्टीचा पाठपुरावा करतो.

पुनर्जन्म

2010-11-22T15:18:00.001+05:30

एक एकाचा दिवस असतो किंवा महिना असतो म्हणा ना ! वेळ यायची असते. सध्या वाचनात स्वामी विवेकानंद ठाण मांडून बसले आहेत. किती वेळा वाचायला लागेल देव जाणे. त्यांचे चरित्र आणि कार्य दोन्ही केवळ अद्भुत. आधीच्या जन्मातील आठवणी असणे म्हणजे केवढे अप्रूप.

आणि याच महिन्यात एका स्वित्झरलंडमधील हींदेन गांवाची माहिती आली. आंतरराष्ट्रीय रेड क्रॉस संघटना स्थापना करणारा नोबल पारितोषिक विजेता डॉ. हेन्री डुरांट या गांवात आपल्या जीवनाची अखेरची वर्षे घालवित शेवटी एका इस्पितळात परलोकी गेला. ते वर्ष होते १९१०. त्याच इस्पितळात १९४४ साली जन्माला आलेले एक पोर जेकब केलनबर्गर पुढे आंतरराष्ट्रीय रेड क्रॉस संघटनेच्या सर्वोच्च पदाला पोहोचले.

वाटप - २

2010-11-19T09:44:00.000+05:30

चावी बसली म्हणून लिहायला बसलो.

तोक्योमध्ये घरी बसून सामान मागवायची सोय आहे. वेबवर आपली मागणी नोंदवायची आणि चार-पाच दिवसात माल घरपोच येतो. हा व्यवसाय सुपरमार्केटसारखाच पसरतो आहे. त्यांच्या मुख्य गोदामात भेट द्यायची संधी मिळाली.

एका मोठ्या शेडमध्ये जसे शिरलो तर कांय दिसले?

आपण एका सुपरमार्केटमध्ये शिरल्याचा भास झाला. सर्वत्र माल भरलेला. साबण, तेलाच्या पिशव्या, सफाईचे सामान, स्टेशनरी, बिस्किटे वगैरे ग्राहकाकडे जायच्या प्रतिक्षेत होते.

एका सरकत्या पट्ट्यावर बायका पिशव्या भरून पॅक करत होत्या. प्रथम एका रिकाम्या प्लास्टिक पिशवीवर ग्राहकाचे नांव, पत्ता व एक बार कोड छापले जात होते. मग ही पिशवी एका प्लास्टीकच्या खोक्यात ठेवली जात होती. त्या खोक्यासाठी पण एक स्टिकर छापला जात होता. एका खोक्यात एक ते चार पिशव्या असू शकायच्य़ा. म्हणजे जर एखाद्या ग्राहकाचे सामान खूप असेल तर आख्खा खोका त्यासाठी.

सर्व कामकाज संगणकाच्या आधारे चाललेले. मग हे खोके भरायला एका रांगेत २४ बायका उभ्या होत्या. प्रत्येकीच्या मागे १६ प्रकारचा माल ठेवलेला होता. दर ४० सेकंदांनी खोका एका जागेपासून पुढच्या जागेपर्यंत पट्ट्यावरून पुढे जाई. खोका समोर आला कि मागच्या सामानाच्या रॅकवरील जरूरी खणासमोर एक दिवा लागे. म्हणजे त्या ठिकाणची वस्तू खोक्यात भरणे अपेक्षित आहे. त्यामुळे काही विचार न करता यांत्रिकपणे ती वस्तू भरायची व वस्तू भरली हे एक बटण दाबून सांगायचे. मग दुसऱ्या खणावर दिवा लागायचा. पुन्हा तेच. दिवा लागणे बंद झाले म्हणजे त्या ठिकाणच्या त्या खोक्यातल्या वस्तू भरून झाल्या. कधी कधी एखाद्या खोक्यात एखाद्या ठिकाणी एकही वस्तू भरत नसे तर कधी तीन चार. मग आपल्या शेजारिणीला मदत करायला त्या महिला तत्पर असत.

रॅकमधल्या वस्तु जशा संपतील तश्या मागच्या बाजूने त्या भरणारी एक वेगळी टोळी होती.

एका इलेक्ट्रॉनिक फळ्यावर आज किती सामान पॅक करायचे आहे. या क्षणापर्यंत किती भरले, आता काय वेगाने पॅकिंग करतो आहोत व शेवटी आज या वेगाने जर काम करत राहिलो तर किती वाजता घरी जाता येईल हे दाखवत होते.

मग एका सभागृहात आम्हाला कंपनी विषयी माहिती देण्यात आली. तास दोन तासाचा कार्यक्रम संपला व आम्ही पुन्हा खाली उतरलो. पुन्हा त्या शेडमध्ये आलो तर बेशुद्ध पडायची वेळ आली. सर्व मार्केट संपूर्ण रिकामे. सगळे सामान पॅक होऊन लोक घरी गेले होते. एक कागदाचा कपटा देखील दिसेना.

उद्या लागेल ते सामान आता संध्याकाळपासून यायला लागणार. माल घेऊन येणाऱ्या गाड्या आणि पॅक माल नेणाऱ्या गाड्या त्याच ठिकाणी लागतात. त्यांच्यात गल्लत कधीच होत नाही. जस्ट इन टाईमचा हा जिवंत अनुभव.

वाटप

2010-11-17T10:26:00.000+05:30

बघता बघता माझ्या ब्लॉग लेखनाला अखेरची घरघर लागली कि कांय?

जेव्हा सातत्य हवे असेल तेव्हा एक उपमा वाचनात येते. तेलाची धार जशी न तुटता पडत असते तसा पुरवठा झाला पाहिजे. विशेषत: भक्ताकडून नामस्मरण त्या तेलाच्या धारेप्रमाणे झाले पाहिजे. मग तेल पडल्याठिकाणापासून जसे सर्व ठिकाणी तवंग रुपाने पसरत राहते त्याप्रमाणे भक्ती सर्व ठिकाणी पसरेल.

एखादा उपक्रम वीस-पंचवीस वर्षे चालताना दिसला कि बरे वाटते. त्यातल्या एका उपक्रमाचा उल्लेख करावासा वाटतो तो म्हणजे मुंबईत चाललेल्या ग्राहक पंचायतीचा. पस्तीस वर्षापूर्वी या उपक्रमाच्या सुरुवातीच्या काळात एक स्वयंसेवक म्हणून मी सहभागी होतो. त्या वयात काही ध्येयाने प्रेरीत होऊन आमचा कंपू महिन्यातले दोन दिवस किराणा मार्केटमध्ये हिंडून दाणा बाजारातील गल्लीबोळातील व्यवहार बघत असे. विशेष उल्लेख करावासा वाटतो श्री. मधुकर मंत्री यांचा.

त्यांच्या प्रत्येक निवेदनात ग्राहक हित कसे वाढवता येईल, स्वदेशी उत्पादनांना कसे प्रोत्साहन देता येईल याचा विचार असे. महिन्याची २५-३० लाख रुपयाची खरेदी होत असून कोणी गडबड करत असेल असे कधीच वाटले नाही. मुंबईच्या डबेवाल्याच्या तोडीस तोड असा पसारा अनेक दिवस बिना संगणक ग्राहक पंचायतीने वाढवला. अर्थात पुढे संगणकाचा उपयोग योग्य पद्धतीने केलाच.

आमच्या घराजवळच्या सोसायटीतील एका गृहस्थांना या चळवळीची माहिती मिळाली व त्या संबंधीची बैठक त्यांच्या बिल्डींगमध्ये घ्यायची कल्पना मांडली. मी मधुकररावांना मुद्दाम दादरवरून बोलावले. आम्हाला पोहोचायला थोडा उशीर झाला. तोपर्यंत मंडळीनी वाट बघून बिअरच्या बाटल्या उघडल्या होत्या. मग आम्ही निमूटपणे परत निघालो.

जाता जाता - अगदी अशाच धरतीची संघटना तोक्यो शहरात बघायला मिळाली. त्या विषयी परत कधी.

घर(घर)

2010-10-31T06:54:00.000+05:30

अनिल अंबानीने २७ मजली बंगला बांधला आणि काल तेथे रहायला गेला. त्याने नजरेत भरेल असे काम कां केले यावर चर्चा चालू आहे व चालू राहील. कारण खरी गोष्ट कांय आहे हे संबंधित कंत्राटदारांना गोपनियतेची शपथ घालून लपवून ठेवणार आहेत. न्यूयॉर्क टाईम्सने मनमोहनसिंग जपानला गेले याची दखल घेतली नसली तरी अनिलच्या नव्या घराची आवर्जून घेतली यातच सर्वकाही कळते. अनिलचा हेतू तडीस गेला.

आणि दुसरीकडे मुंबईतीलच एका ’आदर्श’ इमारतीतील सदस्य आपण तेथे चुकून सदनिका घेतली हे जगाला ओरडून सांगताहेत. सहकाराचा ’आदर्श’ दाखवून दिला. अशा प्रकारच्या भ्रष्ट सहकारी योजना अनेक असणारच. तेथल्या रहिवाशांची झोप उडाली असणार. एका मोठ्या जवाहिऱ्याने दिवाळे जाहीर केल्यावर अजून आठ जणांची दिवाळखोरी उघडकीस आली नां?

आणि अमेरिकेत काही वेगळा प्रकार घडला नाही. सगळेजण मिळून गैरव्यवहारात सामील झाले होते हे जगाला कळून चुकले आहे.आता भोगतील त्याची फळे अजून काही वर्षे.

काल एका ब्लॉगवर भारतातल्या आणि चीनमधल्या भ्रष्ट यंत्रणेवर लेख होता. त्यात अमेरिकेचा उल्लेख स्वच्छ देश असा होता. १२,००० लॉबीस्ट असलेल्या या देशाने भ्रष्टाचाराला शिष्टाचाराचा रस्ता उघडून दिला आहे हे जग जाणते. छापलेली प्रत्येक ओळ पुरस्कृत असते याची खात्री पटायला लागली आहे.

आपण सोनियाजींच्या आशावादाचे कौतुक करतो. त्यांना मनापासून वाटते कि त्यांच्या पक्षात स्वच्छ व्यक्ती मिळेल.

कार्यकर्ता आणि निकामी
शूर आणि कुकर्मी
धर्मी आणि अधर्मी
कळला पाहिजे

विद्यार्थीना कुतो सुखम

2010-10-30T17:27:00.000+05:30

एखादे वाक्य आठवडाभर डोक्यात घोळत असते. मग त्यावर काही लिहावेसे वाटणे हा एक भक्तीचाच प्रकार आहे. सदैव एकच विचार डोक्यात. देवाचा नसला म्हणून काय झाले?

जुने सुभाषित म्हणा श्लोक म्हणा ज्याचा अर्थ आहे कि सुखात राहणाऱ्याला विद्या कोठून मिळणार ? आणि विद्येची आराधना करणाऱ्याने सुखाची अपेक्षा ठेवूच नये.

विद्या मिळवायची म्हणजे अभ्यास करायला पाहिजे. प्रयत्नपूर्वक काही वेगळे करायला पाहिजे. काही वेगळे करायचे म्हणजे विद्यमान वर्तनात काही बदल अपेक्षित आहे आणि कोठलाही बदल हा त्रासदायक असतो. मग तो सुखदायी असेल कसा?

साधे एटीएम कार्ड वापरायची विद्या अवगत करायची असेल तरी छातीत धडधड होतेच. काही चुकले तर मशिन कार्ड गिळून टाकते याची जाणीव असते. पण एकदा विद्या अवगत झाली कि मग पुन्हा सुखाचा पाठपुरावा. वास्तविक पाहता त्या मशिनमध्ये अनेक अजून सोयी असतात पण अचानक दु:ख पुढे उभे राहू नये म्हणून आपण त्या शिकायच्या भानगडीत पडत नाही.

पोहायला शिकणाऱ्याला नाकातोंडात जाणाऱ्या पाण्याशी शत्रुत्व करून चालय नाही. डोळे लाल होतात. हे सर्व द:ख विद्याप्राप्तीला पूरक असते.

मग विचार येतो कि आपली सर्वात जास्ती प्रगती वयाच्या सहाव्या वर्षापर्यंत होते म्हणतात. तेव्हा सुख दु:खाच्या कल्पना नशिबाने अवगत नसतात हे एका दृष्टीने बरेच नाही कां?

सातच्या आत घरात

2010-10-26T21:49:00.000+05:30

महिला कर्मचाऱ्यांची एक कैफ़ियत आज मांडायची आहे. ऑफिसमधून वेळात घरी जाणे दिवसेंदिवस अवघड होत चालले आहे. त्याचा परिणाम त्या कर्मचाऱ्यांच्या अस्वस्थतेत दिसून येतो. महत्वाच्या मिटींग संध्याकाळी ६.३० नंतर कां ठेवतात ? दिवसभर देखील वरिष्ठांच्या मिटींगच मिटींग चाललेल्या असतात. मग संध्याकाळी थांबले तर खायला सामोसे, वेळ प्रसंगी पिझ्झा मिळतो. मग अशा मिटींग पुरुषवर्गाला त्रासदायक ठरत नाहीत. स्त्रीवर्गाचे मात्र हाल होतात. बऱ्याच मिटींगमध्ये काय़ खास चर्चा होत नसते.

तसे पाहायला गेलो तर आपण दिवसभरात जे काम करतो ते ८०% निरुपयोगी असते असे अनेक अनेक मॅनेजरनी मला एकांतात कबूल केले आहे.

पण आपण गैरहजर राहिलो तर ते वाईट दिसेल व यदाकदाचित काही एक दोन महत्वाचे मुद्दे चर्चिले गेलेच तर दुसऱ्या दिवशी आपल्या पर्यंत ते वेळात व्यवस्थित पोहोचतील कि नाही या विवंचनेमुळे महिलावर्ग या मिटिंगला हजेरी लावतो. पण सर्व लक्ष घरट्याकडे असते. मग वर्षाच्या शेवटी पगारवाढीच्या वेळी,प्रोमोशनच्या वेळी पुरुषी व्यवस्थापक याचा फायदा उठवणार हे डाचत असते.

एका मॅनेजरने मला विचारले कि ’आम्ही या ८ ते ८ चक्रातून कधी बाहेर पडणार?’ मी म्हणालो, ’आज पासून. जर तुमची इच्छा असली तर. पण खरे म्हणजे सगळ्यांनाच उशिरा घरी जायची आणि घरी जाऊन जास्त काम केले अशा बढाया मारण्याची वाईट सवय लागली आहे. जर घरी लवकर गेलात तर घरच्यांना आता वाटेल कि तुम्ही आता आळशी आणि काम चुकार झाला आहात. यातून बाहेर पडलात तर घरचे खूष होतील कि नाही हे माहीत नाही, पण तुमचा महिला कर्मचारी वर्ग तरी मन:स्वास्थ्य टिकवू शकेल.’

वीस वर्षांची सवय कशी मोडणार?

स्वास्थ्य

2010-10-22T21:23:00.000+05:30

”कांय म्हणते आहे तब्येत ?’ यासारखा अवघड प्रश्न नाही.

’सध्या तब्येत जरा बरी नाही आहे.’ यासारखे उथळ विधान नाही. हे विधान वापरून अनेक जण सुट्या घेतात. आणि आपल्याकडे हे उत्तर खपते देखील. असले भंपक विधान काही थांगपत्ता लागू देत नाही. मग आजाराचे गांभिर्य कसे ओळखायचे?

गेले तीन आठवडे माझी तब्येत ठीक नाही. मग विचार करताना असे दिसून आले कि प्रकृती चांगली म्हणणे म्हणजे रोगट लक्षणांचा अभाव. आतमध्ये काय चालले आहे हे आपल्याला कळत नसते. एखादा रोग आपल्या नकळत आपले हातपाय पसरता येतील कां हे बघत असतो. मग एकएक लक्षण दिसायला लागते. पाय दुखतात मग ताप येतो. मग तोंडावर डाग आणि कानाखाली सूज. डॉक्टरसुद्धा एकेक लक्षणावर औषध देऊन एकेक लक्षण हटवत असतात. आता सर्दी खोकला वगैरे प्रत्येक रोगाला रान मोकळे मिळाले आहे बहुतेक. या पुढे पूर्ण काळजी घ्यायची प्रतिज्ञा करून दिवस काढायचे.

जे प्रश्न मी कंपन्यात विचारायला लावतो, तेच प्रश्न स्वत:ला विचारले. ही परिस्थिती कशामुळे आली? परिस्थिती बदलते आहे हे आधी लक्षात येऊ शकले असते कां? आणि शेवटी आपण असला न पटणारा धावपळीचा जीवनक्रम कां बरे जगतो? अधूनमधून ब्रेक लावून तपासणी कां बरं करत नाही?

परिस्थिती बदलते आहे हे नियमित व्यायाम केल्याने कदाचित आधी लक्षात येऊ शकते. एखादे आसन न जमणे किंवा लवकर दम लागणे ही लक्षणे आधी दिसली असती. पण व्यायामाला कोण महत्व देतो? प्रवासात असलो तर मग विचारायलाच नको.

कोण पुसे अशक्ताला
रोगीसे वराडी दिसे
कळा नाही कांती नाही
युक्ती बुद्धी दुरावली

जाता जाता - आजारी पडलो ते दुरच्या शहरात. कसे तरी घरी परतायचे एव्हढे नक्की केले. विमानात चढता चढता दारात स्वागत करणाऱ्या सुंदरीला ब्लॅंकेट आणायची विनंती केली. सांगायची गोष्ट म्हणजे तिने माझा एकूण अवतार बघून ब्लॅंकेट बरोबर छान गरम पाणी देखील आणून दिले. कंपनी होती ’जेट लाईट’.

वर्गीकरण

2010-10-20T18:40:00.000+05:30

मला खरोखर वाटत होते कि आता संगणक क्षेत्राकडे जाणारा लोंढा आटला आहे. पण माझी समजूत चूकीची ठरतेय. प्रस्थापित इंजिनियरींग कंपन्यांमधून अजूनही ही एकमार्गी वाहतूक सुरू आहे. त्यातून अभियांत्रीकी महाविद्यालयातील २२,०००जागा अजून रिकाम्याच आहेत म्हणे. ही बातमी माझ्या मुद्याला बळकटी आणते. एकूण भारतात महत्वाकांक्षी औद्योगिक प्रकल्प उभारणाऱ्यांचे काही खरे नाही. या कंपन्यांना चांगल्या दर्जाचे मनुष्यबळ मिळणार कोठून?

सध्या महाविद्यालयातून बाहेर पडणाऱ्या स्नातकांचा दर्जा खालावला आहे. दुर्दैवाने इंग्रजीचे प्रस्थ भारतात वाढले असले तरी या स्नातकांच्या इंग्रजीचा दर्जा इतका वाईट असतो कि संगणकावर काही नोंद करायची असेल तरी त्यांना घाम फुटतो. जो पर्यंत आकडेवारी नोंदवायची असते तो पर्यंत भागते. पण एखादे वर्णन किंवा साधे नांव नोंदवायचे असेल तर वाट लागते. एकदा संगणकात चुकीची नोंद झाली कि मग ती सुधारायचे प्रयत्न करताना देव आठवतो.

एखाद्या मिटिंगमध्ये बोलायचा प्रसंग आला तर या स्नातकापेक्षा जास्त घाम त्यांच्या वरिष्ठांना फुटतो. बोलता बोलता अर्थाचा अनर्थ करून ठेवतात. काल एक प्रेजेंटेशन करणारा essential हा शब्द sensual शब्दासारखा वारंवार उच्चारून असा गोंधळ करत होता. स्त्रियांचा व्यवस्थापनातला सहभाग कसा आवश्यक आहे या विषयावरचे प्रेजेन्टेशन होते. कंपनीत जे काही बदल आवश्यक आहेत त्या सर्वांचा उल्लेख sensual असा होत होता. ऐकणारे गुदगुल्या केल्यासारखे हसत होते.

येका उदके सकळ जाले
परी पाहोन पाहिजे सेविले
सगट अवघेव घेतले
तरी ते मूर्खपण